HRİSTİYAN FUNDAMENTALİZMİ HAFİZE ŞULE ALBAYRAK

PAYLAŞ

 

2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE

2.1. Fundamentalizmin Tanımı …………………………………………………………………………………..8

2.2. Fundamentalizmin Özellikleri ……………………………………………………………………………16

2.2.1. İdeolojik Özellikler …………………………………………………………………………………….16

2.2.1.1. Dinin Değersizleşmesine Reaksiyon ………………………………………………………17

2.2.1.2. Seçicilik ……………………………………………………………………………………………..17

2.2.1.3. Ahlakî Manişeizm ……………………………………………………………………………….18

2.2.1.4. Mutlakçılık ve Yanılmazlık …………………………………………………………………..18

2.2.1.5. Binyılcılık ve Mesihçilik……………………………………………………………………….19

2.2.2. Organizasyonel Özellikler …………………………………………………………………………..19

2.2.2.1. Seçilmiş Üyelik …………………………………………………………………………………..19

2.2.2.2. Keskin Sınırlar ……………………………………………………………………………………20

2.2.2.3. Otoriter Teşkilat Yapısı…………………………………………………………………………20

2.2.2.4. Davranış Talepleri………………………………………………………………………………..20

2.3. Fundamentalist Hareketlerin Dünya ile İlişki Modelleri ………………………………………..21

2.3.1. Dünya Fatihi Modeli ………………………………………………………………………………….22

2.3.2. Dünya Dönüştürücü Model …………………………………………………………………………23

2.3.3. Dünya Yaratıcı Model…………………………………………………………………………………24

2.3.4. Dünyayı Terk Modeli………………………………………………………………………………….25

2.4. Fundamentalist Hareketi Ortaya Çıkartan Faktörler………………………………………………27

2.4.1. Yapısal Faktörler………………………………………………………………………………………..27

I

2.4.2. Tesadüfî Faktörler………………………………………………………………………………………30

2.4.3. Tercih ve Liderlik ………………………………………………………………………………………31

3.FARKLI FUNDAMENTALİZM ÖRNEKLERİ

3.1.Yahudi Fundamentalizmi……………………………………………………………………………………32

3.2. Müslüman Fundamentalizmi ……………………………………………………………………………..36

3.3. Hristiyan Fundamentalizmi………………………………………………………………………………..39

3.4. Hindu ve Sih Fundamentalizmleri ………………………………………………………………………41

4. AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ’NDE HRİSTİYAN

FUNDAMENTALİZMİ

4.1. Hristiyan Fundamentalizminin Nitelikleri ……………………………………………………………44

4.1.1. Yanılmazlık ………………………………………………………………………………………………47

4.1.2. Pre-millenarizm………………………………………………………………………………………….49

4.1.3. Evanjelizm ………………………………………………………………………………………………..52

4.1.4. Ayrılıkçılık ……………………………………………………………………………………………….52

4.2. Tarihi Arkaplan………………………………………………………………………………………………..53

4.2.1. Amerika’da Fundamentalizmi Ortaya Çıkaran Şartlar …………………………………….54

4.2.1.1. Birinci Büyük Uyanış …………………………………………………………………………..58

4.2.1.2. İkinci Büyük Uyanış …………………………………………………………………………….59

4.2.2. Temel İlkeler’in Oluşturulması ve Liberallerle Mücadele (1900-1925)……………..63

4.2.3. Dönüşüm ve Karşı-Kültür Oluşturma Süreci (1925-1960)……………………………….68

4.2.3.1. Yeni Dini Oluşumlar ve Bağımsız Kiliselerin Kurulması ………………………….69

4.2.3.2. İncil Kolejleri ve Enstitülerin Kurulması…………………………………………………71

4.2.3.3. Basım -Yayım Organlarının Kurulması…………………………………………………..72

4.2.3.4. Siyasete Yaklaşım Çabaları …………………………………………………………………..73

4.2.4. 1970 Sonrasında Fundamentalizmin Görünürlük Kazanması …………………………..74

4.2.4.1. Ahlaklı Çoğunluk Hareketi ……………………………………………………………………77

4.2.4.2. Dini Çevrede Mücadeleler …………………………………………………………………….83

4.2.5. Skandallar ve Yeni Fundamentalist Aktörler (1979-1999)……………………………….83

II

4.2.5.1. Yeni Patron: Pat Robertson……………………………………………………………………85

4.2.5.2. Fundamentalistlerin Yeni Çeşidi : Yeniden Yapılanmacılar ………………………87

4. 3. Fundamentalizmin Ortaya Çıktığı Başlıca Dini Mezhepler……………………………………89

4.3.1.Presbiteryenizm…………………………………………………………………………………………..90

4.3.2.Baptizm ……………………………………………………………………………………………………..93

4.3.3. Pentekostalizm …………………………………………………………………………………………..95

5. HRİSTİYAN FUNDAMENTALİSTLERİN ÖNE ÇIKAN GÖRÜŞLERİ

5.1. Diğer Mezhep ve Din Mensuplarına Yaklaşımları ………………………………………………..98

5.2. Siyasete ve Demokrasiye Yaklaşımları ……………………………………………………………..101

5.3. Aileye ve Cinsiyet Problemine Yaklaşımları………………………………………………………102

6. SONUÇ……………………………………………………………………………………………………………….105

KAYNAKÇA………………………………………………………………………………………………………….110

III

 

KISALTMALAR

yy. Yüzyıl

s. Sayfa

ss. Sayfalar

S. Sayı

Age. Adı Geçen Eser

Bk. Bakınız

C. Cilt

Vol. Volume

No. Numara

vd. Ve Diğerleri

ed. Editör

çev. Çeviren

IV

ÖNSÖZ

Amerika’daki fundamentalist hareketin ortaya çıkışını, gelişimini ve son

yıllardaki yönelimini ele aldığımız bu çalışmamız, ülkemizde pek tanınmayan Amerikan

Protestan fundamentalistlerinin inançlarını, toplumsal meselelerdeki duruşlarını, ülke

siyasetine tesirlerini ve diğer toplumlara yaklaşımlarını değerlendirmektedir.

Bu çalışma için öncelikle danışman hocam kıymetli M. Tayfun Amman’a

kendisinden örnek aldığım bilimsel ciddiyet ve titizliğinden ötürü teşekkür ederim.

Ayrıca, kaynak desteği ve düşünsel katkılarından ötürü İSAM araştırmacılarından Nuri

Tınaz’a ve ilmi çalışmalarımda yol gösterici olan hocam Recep Şentürk’e teşekkürü borç

bilirim. Son olarak, manevi desteğini daima hissettiğim annem Fikriye Akbulut’a ve bu

süreç içinde hoşgörü, sabır ve fikrî desteğini esirgemeyen sevgili eşim Serhat Albayrak’a

sonsuz teşekkürlerimi sunarım.

Hafize Şule Albayrak

İstanbul, 2006