Mehmet Halit Bayrı Kimdir, Hayatı, Eserleri, Hakkında Bilgi

32

Mehmed Halid Bayrı, (1896-1958) Cumhuriyet dönemi halk edebiyatı ve folklor derleyicilerinden.

Yaşamı

Diyarbakırlı Ahmed Muammer Bey’in oğludur. İlk ve orta tahsilini İstanbul’da tamamladı. Daha sonra İstanbul Darül­fünun Edebiyat Fakültesinden mezun oldu. I. Dünya Savaşı sırasında Çanakka­le’de askerlik yaptı (1914-1918), Dönüş­te Osmanlı Ayan Meclisi kâtibi olarak devlet hizmetine girdi. Bir süre sonra İs­tanbul Belediyesi Şehir Meclisi bürosun­da (1925), Belediye İstatistik ve Neşriyat Şubesi şefliğinde (1930-1936), İktisat İş­leri müdür muavinliğinde (1936-1939), he­sap kontrolörlüğü ile Levazım müdür­lüğünde (1939-1946) çalıştı ve buradan emekli oldu. Ölümüne kadar İstanbul Ço­cuk Esirgeme Kurumu il müdürlüğü gö­revini de yürüttü. 27 Ekim 1958’de öl­dü, kabri Merkezefendi Kozlu Mezarlığı’ndadır.

Çalışmaları

Yazı hayatına Fuad Köprülü ve Yahya Kemal’in teşvikleriyle başlayan Mehmed Halid, Mütareke yıllarında yayın hayatı­na giren Düşünce (1922) dergisi ile da­ha sonra Anadolu Mecmuası’nın [1924-1925) yazı işleri müdürlüklerini yaptı. Ana­dolu’daki Türk millî edebiyatının çeşitli türlerini ilk defa Anadolu Mecmuası’nda tanıttı. Ayrıca Edebiyat Fakültesi neş­riyat encümeninde de rehber olarak ça­lıştı. Ziyaeddin Fahri (Fındıkoğlu) ile bir nizamname hazırlayarak o sırada İstan­bul Belediye Konservatuarı müdürü bu­lunan Yusuf Ziya Demircioğlu’nun da yar­dımıyla Ankara’da Türk Halk Bilgisi Derneği’ni kurdu. Aynı derneğin İstanbul şubesini açtı ve bu şubenin umumi kâtibi olarak görev aldı (1928). Türk Halk Bilgisi Derneği’nin fikir hayatı­mıza kazandırdığı eserlerin başında Halk Bilgisi Haberleri Mecmuası gelmekte­dir. 1 Kasım 1929’dan 1 Mayıs 1931’e kadar bu dernek tarafından yayımlanan mecmuayı, 25 Nisan 1933’ten başlaya­rak Şubat 1942’ye kadar yine Halit Bayrı’nın idaresinde Eminönü Halkevi neşre devam etti. Böylece kendisini tamamen halk edebiyatı ve folklor araştırmaları­na veren Mehmed Halid’in edebî şahsi­yeti de bu dönemde teşekkül etti. Fuad Köprülü milletvekili olunca ondan boşa­lan Eminönü Halkevi Dil ve Edebiyat Şu­besi başkanlığını yürüttü (1936-1941].

Halid Bayrı, Türkiye’de folklor kavra­mının yerleşmesinde ve folklor çalışma­larının sistemli ve geniş bir şekilde ya­yılmasında önemli hizmetlerde bulun­muştur. Türk folkloru üzerinde çalışma­yı daha Darülfünun Öğrencisi iken dü­şünmüş ve o sırada sınıf arkadaşı olan Ziyaeddin Fahri ile iş birliği yapmıştır. İdealist teşkilâtçı ve iyi bir folklor der­leyicisi olan Bayrı, büyük bir hazine du­rumundaki Türk folklorunun özellikle Cumhuriyet’ten sonra sistemli bir şekil­de derlenmesi ve ilim adamlarının ince­lemesine sunulması için uzun yıllar ça­lışmıştır. 1932’de Yusuf Ziya Demircioğlu ve Hikmet Turhan Dağlıoğlu ile birlikte Balıkesir, Dursunbey ve Sındır­gı’da yaptığı folklor derlemeleri, ilmî me­totlara uygun önemli çalışmalardır.

Eserleri

1- İstanbul Argosu ve Halk Tabirleri. Bayn’nın en çok emek verdiği eserdir. 2000 kelime ve deyimden meydana gelen bu eseri 1927-1932 yılları arasında İstanbul’u semt semt dolaşarak ve günlerce külhanbeyi kahvelerinde oturarak derlemiştir.

2- İs­tanbul Folkloru. Bayn’­nın asıl derleme çalışmaları İstanbul’a aittir. Büyük bir yekûn tutan bu çalışmaları kısmen İstanbul Folkloru’nda yer almıştır. Eser “Şehir Folkloru, Edebiyat Folkloru. Sağlık Folkloru, Din Folkloru” ve “Küçük Notlar” adlarını taşıyan beş bölümden oluşmaktadır. Bazı dağınık taraflarına rağmen sahasında yapılmış araştırmaların en önemlilerinden biri olan ve ilk baskısı uzun yıllar aranan eser yeniden yayımlanmıştır.

Diğer önemli eserleri de şunlardır: Ma­ziden Bir Yaprak; Türk Halk Edebiyatına Ait Maddeler: Mâniler; Balıkesirli Bir Şair; Halk Şairleri Hakkında Küçük Notlar; Halk Âdetleri ve İnanmala­rı; XIX. Yüzyıl Halk Şi­iri (İstanbul 1956); XX. Yüzyıl Halk Şi­iri; Âşık Gevheri; Âşık Viranı Divanı; Yer Adları ve Yer Adlarına Bağ­lı Folklor Bilgileriyle İstanbul.

Türk Halk Bilgisi Haberleri ve Türk Folkloru Araştırmaları dışında, başta halk edebiyatı ve folklor olmak üzere, çeşitli konularda kaleme aldığı yazıları­nı Dergâh, Anadolu Mecmuası, Azer­baycan Yurtbilgisi, İstanbul Belediye Mecmuası, Hayat, Kızıîelma, Kalem, Kopuz, Millî Mecmua, Orhun, Tanrıdağ, Tarih Dünyası, Türk Amacı, Türk Yurdu, Türkiye, Ülkü, Yeni Mecmua ve Türk Dili gibi dergilerde yayımlamıştır. Eser ve makalelerinin tam listesi Nejdet Sançar tarafından verilmiştir

Diyanet İslam Ansiklopedisi