Samsun ve İlçelerinde Yemek Adları

İlknur
Karagöz –
Samsun ve İlçelerinde Yemek Adları

Türkiye’nin bütün bölgelerinde bilinen pırasa
yemeği, fasülye yemeği, ıspanak yemeği vb. türünden adlandırmalar bu çalışmaya
dahil edilmemiştir.

Adlandırmaların
Dayandığı Temeller

Bitkinin Adı Esas Alınarak Oluşturulan
Adlandırmalar: cicil (yabani mantar), çükündür, efelik, eğinnü pancarı,
galduruk, gelinparmağı, gırçan [diken ucu, çoban ekmee], gıvşılık [civcilik]
guş pancarı, Gürcü pancarı, hoşveren, kazayağı, kızıl bacak, madımak, mendek,
nünük, sirken, yola gelen, yazı pancarı vb.

Türü Esas Alınarak Oluşturulan Adlandırmalar:
acuk pekmezi, fasulye çorbası, fasulye diblesi, hamsi mıhlaması, kabak dilbesi,
kabak tatlısı, mısır ekmeği, mısır çorbası, mısır pastası, mısır unu tatlısı,
tarhana çorbası, yarma çorbası, yoka tatlısı, erişte aşı vb.

Pişirme Usûlü Esas Alınarak Oluşturulan
Adlandırmalar: kanlıca kavurması, kelem döşemesi, pancar kavurması, pancar
kapaması [pancar döşemesi], pancar sarması, pırasa karması, pırasa çullaması,
kaz asma vb.

Hazırlanış Usulü Esas Alınarak Oluşturulan
Adlandırmalar: Bulamaç (
Malzeme Esas Alınarak Oluşturulan Adlandırmalar:
Balık ekşisi [ekşili balık], eğşili çorba, katık böreği, kara paklalı dolma,
unlu lahana, vb.

Kıvamı, Şekli veya Görüntüsü Esas Alınarak Oluşturulan
Adlandırmalar: Kıvam, şekil ve görüntü de yemek adlarının oluşturulmasına temel
teşkil etmiştir: cimcik, dilme kabak, katı pasta, sulu pancar, kığırımca
(
Alıntı Adlandırmalar: Bir kısım yemek adları
Arapça, Farsça, Yunanca, Gürcüce ve Çerkezce’den alıntıdır: borana (
Haluşka,

Kavak ve Samsun’da da “küçük dikdörtgen
şeklinde kesilen hamur, barbunya fasulye ve tavuk etiyle yapılan” ve içine acuk
ekşisi katıldığında “ekşili çorba” denen bu yemek haluşka [halıçka] adlarıyla
bilinip tüketilir. Bu adın kaynağı Slav dilleridir.

…bir çeşit tatlı, peynir helvası olarak
tanımlanan belmuş [belmiş], Bulgarca’da bĕlmaž biçiminde kullanılmaktadır.

Hangi Temele Dayandığı Tespit Edilemeyen
Adlandırmalar Cılbır, çırçır, fırgıl [fırkıl], fosul, gostil, halüz, hedik,
helle, hostu, hülülük, kaçamak çorbası, kavut, kömbesti, nokul patıl, puğut,
toygar çorbası, uğunt, yanuç, zumur vb. adlandırmalar dayandığı temeller
açısından sorunludur.

Samsun’a ait yöresel halk mutfağı ürünlerini
genel olarak;

1. Sebzeler ve yenilebilir yabanî otlardan
yapılan yemekler,

2. Beyaz un ve mısır unundan yapılan yemekler
ve hamur işleri,

3. Deniz ürünlerinden yapılan yemekler, olmak
üzere üç grupta toplamak mümkündür.

Yemek Adları Dizini

ağartı

acuk pekmezi

avuz

balık ekşisi [ekşili

balık]

belmuş [belmiş]

borana

bulamaç

cadi

cılbır

cızlama

cicil

cimcik

cizlek [çizlek]

çalıntı [çaluntu]

çalkama

çalmaç

çeşt

çırçır

çükündür

dilme kabak

efelik

eğinnü pancarı

eğşili çorba

ekşimik

erişte aşı

fasulye çorbası

fasulye diblesi

fırkıl [fırgıl]

fosul

galduruk [kaldırayak]

gatı pasta

gelin parmağı

gırçan

gıvşılık [civcilik]

guş pancarı

Gürcü pancarı

gostil

halıçka [haluçka,

haluşga, haluşka]

halüz

hamsi mıhlaması

hamursuz

havizi

hedik

helle

hülülük

hostu [hosti]

hoşveren

ıslama

kabak dilbesi

kabak tatlısı

kaçamak çorbası

kanlıca kavurması

karma

karmaç [karamaç]

kara paklalı dolma

katık böreği

kavut

kaypak [gaypancak]

kaz asma

kazayağı

kızıl bacak

kıvratma

kelem döşemesi

kesme çorba

keşkek

kığırımca

kırca

kömbesti

kuymak

kül çöreği

lebsi

madımak

mıhlama

mısır çorbası

mısır ekmeği

mısır pastası

mısır unu tatlısı

mendek

nünük [hünük]

nokul

pancar çorbası

pancar döşemesi

pancar kavurması

pancar kapaması

pancar sarması

patıl

pırasa karması

pırasa çullaması

pilaki

puğut [punut, puut]

püryan

sac ekmee

somun ekmee

sirken

sulu pancar

şipsi

tarhana çorbası

tava ekmee

tava aşı [tava pilavı]

topalak [topalak

çorba]

toygar çorbası

tirit

ufalama çorba

(
uğunt

unlu lahana

uzun çorba

yağlı

yahni

yanuç [yanıç]

yarma çorbası

yoka tatlısı

yolagelen

yazı pancarı

zumur (s. 669-670)

Karagöz, İlknur. (2006), “Samsun ve İlçelerinde Yemek Adları,” Geçmişten Geleceğe Samsun, Ed. Cevdet
Yılmaz, Cilt: 1, (s. 663-670), Samsun