Dahhak bin Kays Kimdir, Hayatı, Hakkında Bilgi -Sahabi-

32

Ebû Uneys (Ebû Abdirrahmân) Dahhâk b. Kays b. Hâlid el-Fihrîel-Kureşî (ö. 64/684) Sahâbî, Kays kabilesinin reisi ve Emevî kumandanı.

Hayatının ilk dönemleri hakkında kay­naklarda bilgi yoktur. Hz. Peygamber’in vefatından altı veya yedi yıl önce (625-626) doğduğu rivayet edilmektedir. Sahâbî olduğu ihtilaflıdır. Ablası Fâtıma bint Kays, Medine’ye hicret eden ve Hz. Peygamber’den hadis rivayet eden sahâbîlerdendir. Dahhâk’in Hz. Peygamber’den rivayet ettiği söylenen bir hadisi sadece Nesâî Sünen ‘ine almıştır. Hz. Ömer’den ve Habîb b. Mesleme el-Fihrrden de ha­dis rivayet etmiştir. Kendisinden Muâviye b. Ebû Süfyân, Saîd b. Cübeyr, Şa’bî, Simâk b. Harb. Ebû İshak es-Sebîf, Muhammed b. Süveyd el-Fihrîve başkaları rivayette bulunmuşlardır.

Dahhâk Muâviye b. Ebû Süfyân’ın aşı­rı tarafta rianndan olup Habîb b. Mesleme’den sonra el-Cezîre valisi tayin edil­miş ve Hz. Osman’ın şehid edilmesine ka­dar bu görevde kalmıştır. Sıfffn Savaşı’ndan önce emrindeki Suriye ordusuyla Harran ile Rakka arasındaki Merc mev­kiinde, Hz. Ali’nin kumandanı ve el-Cezîre valisi tayin ettiği Mâlik el-Eşter’i mağlûp ederek onu Musul’a çekilmeye mecbur etti (36/656-57). Sıffîn Savaşı’nda da Mu-âviye’nin piyade kuvvetlerinin kumanda­nı olarak önemli rol oynadı. Savaştan son­ra 3000 kişilik bir kuvvetle Hicaz üzeri­ne yürüdü (39/659-60); Sa’lebiye üzerin­den Kutkutâne’ye kadar ilerleyerek geç­tiği yerleri yağma ve tahrip etti. Hatta hac için bile Mekke’ye gidilmesine engel oldu. Bunun üzerine Hz. Ali, Hucr b. Adî el-Kindî kumandasında 4000 kişilik bir kuvvet gönderdi. Hucr’ün geldiğini öğre­nen Dahhâk önce Tedmür’e, oradan da Dımaşk’a çekilmek mecburiyetinde kaldı.

Dahhâk’in bu tarihten itibaren faal bir göreve getirilmediği anlaşılmakta­dır. Muhtemelen bu dönemde Dımaşk’-ta kalarak merkez teşkilâtında görev al­mıştır. Nitekim bazı kaynaklar onun Muâviye devrinde sâhibü’ş-şurta ve Dımaşk ordugâhının kumandanı olduğunu belirtirler. Abdullah b. Hâlid b. Esîd’in az­ledilmesinden sonra 54 veya 55’te (674. 675) Küfe valiliğine tayin edildi. Dahhâk’in Küfe valiliği 58 (678) yılına kadar devam etmiştir.

Halife Muâviye’nin, oğlu Yezîd’i veli­aht tayin etmek için çeşitli vilâyet tem­silcileriyle Dımaşk’ta yaptığı toplantıda Dahhâk Yezîd’in meziyetlerinden bah­setmiştir. Muâviye hastalandığı zaman Dımaşk’ta bulunmayan oğlu Yezîd’in ken­disinden sonra halife olmasını sağlama­yı Dahhâk b. Kays ile Müslim b. Ukbe el-Mürrî’ye vasiyet etti. Ölünce de cenaze namazını Dahhâk kıldırdı ve vasiyetini yerine getirdi.

Dahhâk, Müslim b. Ukbe gibi Yezîd’in (680-683) sağ kolu olmuş ve itibarını onun devrinde de korumuştur. Yezîd’den son­ra başa geçen oğlu II. Muâviye’nin iki ay sonra hilâfetten çekilmesi ve hemen son­ra da ölmesi üzerine Emevî hanedanı arasında bir siyasî kriz ortaya çıktı. Çün­kü II. Muâviye’nin çocuğu yoktu ve ki­min halife olacağı belli değildi; kardeşi Hâlid ise henüz on altı yaşında bulunu­yordu. Dımaşk’ta imameti II. Muâviye’­nin isteği üzerine Dahhâk yürütüyordu. Dahhâk, Abdullah b. Zübeyr’i destekle­mesine rağmen olayların takip edeceği seyri beklediği için bunu açıkça belli et­miyor ve tarafsız davranıyordu. Ümeyye ailesi içinde bile başta Mervân b. Hakem olmak üzere Abdullah b. Zübeyr’in hali­feliğini tanımak isteyenler vardı. II. Mu­âviye’nin Ölümünden sonra yeğenlerinin tarafını tutmaya devam eden Yezîd’in dayısı Hassan b. Mâlik b. Bahdel el-Kelbî, kabile mensupları ile Câbiye’ye çekil­di. Öte yandan Mervân b. Hakem. Abdul­lah b. Zöbeyr’e biat etmek İçin Mekke’­ye doğru yola çıktı. Yolda İrak’tan dön­mekte olan Ubeydullah b. Ziyâd’la kar­şılaştı ve onun tarafından halife olmaya ikna edildi. Daha sonra Ümeyye ailesi mensupları Hassan b. Mâlik b. Bahdel’in yanına Câbiye’ye gittiler. İbn Bahdei’in teşebbüsleri sebebiyle Dahhâk b. Kays tarafsız tutumunu terkederek İbn Zü­beyr’i desteklediğini ima etmeye başla­dı. Dımaşk Camii’nde cuma namazından önce Kays ve Kelb kabileleri arasında kü­çük çapta bir kavga oldu. Ertesi gün Dahhâk yaptıklarından pişman olarak Câbiye’ye gidip kimin halife olacağına İbn Bahdel ile birlikte karar vereceğini açıkladı. Fakat Kays kabilesinin itirazı üzerine tekrar taraf değiştirdi.

Dahhâk b, Kays bu son gelişmeler üze­rine, Ümeyyeliler’i destekleyen Kelb ka­bilesinin çoğunlukta olduğu Dımaşk’ı ter­kederek Mercirâhit’te karargâh kurdu ve Abdullah b. Zübeyr’i desteklediğini İlân etti. Humus, Kınnesrîn ve Filistin or­dugâhlarının Abdullah b. Zübeyr’den ya­na olan âmilleri ona yardımcı kuvvetler gönderdiler. Ümeyyeliler ise ailenin en yaşlısı olarak Mervân’ın halife olmasını kararlaştırdılar. Mervân Yezîd’in dul ha­nımı ile evlendi ve veliaht olarak da Hâ­lid b. Yezîd’i kabul etti. Daha sonra baş­ta Kelb kabilesi olmak üzere Ümeyye ailesini destekleyen kabileler, Halife Mer­vân “in kumandasında Dahhâk b. Kays üzerine yürüdüler. İki ordu 15 Zilhicce 64 tarihinde Mercirâhit’­te karşı karşıya geldi. Dahhâk’in 30.000 kişilik ordusuna karşılık Mervân’ın 10.000 civarında bir kuvveti vardı. Savaş yirmi gün bütün şiddetiyle devam etti. Sonun­da Kayslılar büyük kayıplar vererek sa­vaş meydanını terkettiler. Dahhâk, Zahme b. Ubeydullah el-Kelbî tarafından öl­dürüldü. Kays kabilesinin ileri gelenleri de savaş meydanında hayatlarını kay­bettiler.

Kararsız bir kişiliğe sahip olan Dah­hâk b. Kays, Sıffîn Savaşı’ndan ölümüne kadar katıldığı bütün askerî ve siyasî olaylarda önemli rol oynamıştır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi