Çağrı Bey Kimdir, Hayatı, Dönemi, Hakkında Bilgi

0
32

Çağrı Bey, (ö. 451/1059) Büyük Selçuklu Dcvleti’nin kurucularından.

Selçuklu hanedanına adını veren el-Melikü’l-Gâzi Selçuk’un torunu olup yak­laşık 380’de (990) doğdu. Babası Mîkâil b. Selçuk’un gayri müslim Türkler’e kar­şı çıktığı bir gazada şehid düşmesi üze­rine kardeşi Tuğrul Bey’le birlikte de­deleri Selçuk’un himayesinde yetiştiler. Selçuk’un ölümünden sonra ailenin ba­şına töre gereğince büyük evlât olarak Arslan Yabgu geçti. Babalan Mîkâil’e bağlı küçük bir Türkmen (Oğuz) grubu­nun başında bulunan Çağrı Bey ile Tuğ­rul Bey Arslan Yabgu’ya zayıf bir bağla bağlı bulunuyorlardı. Çağrı ve Tuğrul beyler, kendilerine bağlı Türkmen top­luluğu ile amcaları Yûsuf Yınal ve Mûsâ İnanç beylerle birlikte, daha önce. Sâmânîler’e yaptıkları yardım karşılığında aile reisi Arslan Yabgu’ya verilen Buhara’ya bağlı Nur kasabasına gelip orayı yurt tutmuşlardı. Karahanlı Hükümdarı Buğra Han’ın Sâmânî Devleti’ne son ver­mesi üzerine Mâverâünnehir’de değişen siyasî şartlar dolayısıyla onların mütte­fiki olan Arslan Yabgu bu defa Karahanlılar’la iş birliği yapmaya başladı. Bu sı­rada Karahanlı hükümdarlarından İlig Han Nasr’ın hücumuna uğrayan Çağrı ve Tuğrul beyler Buğra Han’ın hizmetine girmek zorunda kaldılar. Bu hizmet sırasında Buğra Han hile ile Tuğrul Bey’i yakalatıp hapse attırdı. Bunun üzerine mevcut kuvvetleriyle birlikte derhal ha­rekete geçen Çağrı Bey Buğra Han’ın kendisine karşı da sevkettiği kuvvetleri bozguna uğratıp birçok Karahanlı ku­mandanını esir aidi; bunun üzerine Buğ­ra Han esir kumandanlanna karşılık Tuğ­rul Bey’i serbest bıraktı. Bu hadiseden sonra Çağrı ve Tuğrul beyler Buğra Han’ın hizmetinden ayrılarak tekrar Mâverâünnehir’e döndüler. Öte yandan İlig Han Nasr’ın ölümünden (403/1012-13) son­ra Karahanlı Hükümdarı Arslan Han ta­rafından hapsedildiği yerden kaçan Karahanlı şehzadesi Ali Tegin Arslan Yabgu’nun yardımıyla Buhara’yı ele geçirip burada bağımsız bir Karahanlı Beyliği kurdu ve müttefiki Arslan Yabgu’nun kızıyla evlenmek suretiyle durumunu da­ha da kuvvetlendirdi. Bu sıralarda cere­yan eden hadiselerden Arslan Yabgu ile Tuğrul ve Çağrı beyler arasında bir so­ğukluğun mevcut olduğu anlaşılmakta­dır. Nitekim Tuğrul ve Çağrı beyler Ars­lan Yabgu-Ali Tegin ittifakının dışında bırakılmıştır; hatta Selçuklu ailesinin arasındaki bu hoşnutsuzluk daha da ileri götürülmüş. Arslan Yabgu’nun da desteğini alan Ali Tegin Tuğrul ve Çağ­rı beylere karşı askerî harekâta girişe­rek onları kendisine tâbi olmaya zorla­mıştır. Bir yandan Buğra Han’ın, öbür yandan Ali Tegin’in saldırı ve baskıla­rı karşısında çok zor durumlara düşen Tuğrul ve Çağn beyler kendilerine ye­ni bir yurt aramaya karar verdiler; bu sebeple Tuğrul Bey beraberindeki Türkmenler’le çöllere çekilecek, Çağn Bey ise Bizans hakimiyetindeki Anadolu’ya bir keşif seferi yapacaktı. Çok geçmeden Çağn Bey 3000 Türkmen atlısıyla Mâ-verâünnehir’den batı yönüne hareket etti. 1015 yılında, Gazneliler’in hâkimi­yetinde bulunan Horasan üzerinden vali Arslan Câzib’in takibine rağmen süratle geçip Irâk-ı Acem bölgesine girdi. Çağn Bey’in bu geçişini haber alan ve bu sı­ralarda Hindistan’da bulunan Gazneli Mahmud ona engel olamadığı için Ars­lan Câzib’e son derecede kızmış ve onu şiddetle azarlamıştır. Çağrı Bey daha sonra harekâtına devam ederek Azer­baycan yoluyla Doğu Anadolu sınırlarını aşıp Van gölü havzasına girdi. İlk olarak Anadolu’ya giren ve Özellikle Ermeni kaynaklannda kaydedildiği üzere “mız­rak, ok ve yaydan ibaret olan silâhlan çekili. beli kemerli, uzun ve örülü saçlı, rüzgâr gibi uçan Türk atlılan” karşısmda Bizans kumandanı Senekerim’in sev­kettiği kuvvetler “yağmur gibi atılan ok­lar” karşısında yenilgiye uğradılar. Böy­lece Van gölü havzasının büyük bir kıs­mı Çağrı Bey’in kontrolüne girdi. Daha sonra Çağn Bey kuzeye yönelıp Gürcüler’in oturdukları Nahcıvan taraflarına yürüdü. Bizans’ın Gürcü asıllı kumanda­nı Liparit’in savaşa cesaret edememesi üzerine Çağrı Bey bütün bölgeyi kolay­ca hâkimiyeti altına aldı. Daha sonra Duvin şehrinin güneyindeki Nig bölgesine yürüyerek kendilerine karşı koymaya ça­lışan Bizans kumandanı Vaşak Pahlavu-ni’nin kuvvetlerini bozguna uğrattı. Hat­ta bu kumandan bozgun sırasında ka­çarken Türk askerleri tarafından öldü­rüldü. Böylece Çağrı Bey Nig bölgesini istilâ etti. Netice itibariyle Çağn Bey, ile­ride yurt edinilmesi maksadıyla, başa­rıyla tamamladığı bu keşif seferi sonun­da yol boyunca aldığı takviyelerle birlik­te ancak 5000-6000 atlıyı bulan ve o devir için dahi küçük sayılabilen bir Türk kuvvetini Bizans’ın Doğu Anadolu’daki kuvvetlerinin durduramayacak bir dere­cede olduğunu böylece bizzat tesbit et­miş oldu. Çağn Bey Arslan Câzib’in ta­kibinden maharetle sıynldı ve Azerbay­can – Horasan üzerinden Mâverâünnehir’e dönüp kardeşi Tuğrul Bey’in yanı­na gitti (1021). Yaptığı keşif seferi hak­kında ona bilgi verirken, “Biz buradaki çok güçlü Karahanlı ve Gazneli devletle­riyle mücadele edemeyiz, ancak Hora­san, Azerbaycan ve Doğu Anadolu’ya gi­dip oralarda hükümran olabiliriz; zira oralarda bize karşı koyabilecek hiçbir kuvvete rastlamadım” diyerek onu batı yönüne harekete teşvik etti.

Arslan Yabgu-Ali Tegin ittifakı neti­cesinde Mâverâünnehir’de Karahanlı ve Gazneliler’e karşı üçüncü bir siyasî-as-kerî kuvvet meydana gelmişti. Bu du­rum, Hârizm’e hâkim olan Gazneliler’le Mâverâünnehir’de kendilerine karşı her­hangi bir rakip görmek istemeyen Karahanlılar’ı endişeye şevketti. Bu sırada Karahanlı Hükümdarı Yusuf Kadir Han ile Gazneli Sultanı Mahmud Semerkant yakınlarında bir toplantı yaparak (416/ 1025) Arslan Yabgu ve Ali Tegin’in ber­taraf edilmesini ve Amuderya’nın (Cey­hun) iki devlet arasında sınır olmasını kararlaştırdılar. Alınan bu kararlan der­hal uygulamaya koyan Sultan Mahmud Arslan Yabgu’yu davet ettiği bir ziyafet­te hile ile tutuklatıp Hindistan’da Keş­mir’e giden geçitteki sarp bir tepe üze­rinde bulunan Kâlincâr Kalesi’nde hapse attırdı ve çok geçmeden de ona ait Oguzlar’ı Horasan’a nakletti. Bunun üze­rine Tuğrul ve Çağrı beyler Selçuklu aile­sinin ve dolayısıyla Oğuzlar’m fiilî reisle­ri oldular, yabguluğa da Mûsâ İnanç Bey’i seçtiler. Fakat kısa bir süre sonra Selçuklular’ı tam manasıyla bertaraf etmek isteyen Sultan Mahmud bu defa Tuğrul ve Çağrı beylere bir elçi gönderip ken­dilerine yurt verme teklifinde bulundu. Ancak onlar amcaları Arslan Yabgu’nun akıbetine uğramamak için sultanın bu hileli teklifini reddettiler. Öte yandan Selçuklu ailesini birbirine düşürmek is­teyen Ali Tegin. Yûsuf Yınal’a bir elçi ve hediyeler göndererek kendisine Selçuk­lu yabgusu unvanını verme teklifinde bulunduysa da başta Tuğrul ve Çağrı beyler olmak üzere Selçuklu ailesinin di­ğer ileri gelen beyleri buna imkân ver­mediler. Bunun üzerine Ali Tegin, Alp Kara kumandasında sevkettiği büyük bir kuvvetle Selçuklular’a bir baskın yap­tırdı ; çarpışmalarda Yûsuf Yınal ve bir­çok Selçuklu beyi öldürüldü. Fakat kısa zamanda toparlanan Selçuklular bilhas­sa Çağn Bey’in sevk ve idaresindeki kuv­vetlerle karşı saldırıya geçerek Alp Kara kumandasındaki Ali Tegin’in ordusunu yenilgiye uğrattılar, çarpışmalarda Alp Kara ve pek çok Karahanlı emîri öldürül­dü. Buna rağmen Ali Tegin’in devamlı baskı ve saldırılan karşısında çok zor durumda kalan Tuğrul ve Çağn beyler ken­dilerine tâbi Türkmen kitleleriyle Ali Te­gin’in kendilerine verdiği topraklardan aynlıp Hârizm Valisi Harun’dan askerî yardım karşılığında elde ettikleri Ribât-ı Mâş ve Şurâhân’a gidip yerleştiler (423/ 1032). Bunu haber alan Selçuklular’ın es­ki düşmanı Cend Emîri Şahmelik kurban bayramında Selçuklular’a âni bir baskın yaparak 8000 kişiyi öldürdü ve pek çok kişiyi de esir aldı[79]. Artık Hârizm’deki yurtlannda da oturma imkânı kalmayan Tuğrul ve Çağn beyle­rin idaresindeki Selçuklular (10.000 mu­harip atlı) 1035 yılının ilkbaharında Gaz-neli hâkimiyetinde bulunan Horasan’a göç ederek Merv, Serahs ve Ferâve ara­sındaki topraklara Gazneliler’den izin al­maksızın yerleştiler; Gazne Valisi Ebü’l-Fazl Sûtîye başvurarak yurtsuz ve ça­resizlik yüzünden Hosaran’a gelmek zo­runda kaldıklannı söylediler ve ondan askerî hizmet karşılığında oturduktan toprakların kendilerine tahsis edilmesi hususunda Sultan Mesud nezdinde ta­vassutta bulunmasını istediler. Durumun kendisine arzedilmesi üzerine Sultan Mesud, Hâcib Beg Togdı (Beydoğdu) kuman­dasında sevkettiği bir ordu ile Selçuklu­lar’a karşı askerî harekâta başladı. Ne-sâ yöresindeki Hisâr-ı Tâk’ta yapılan şid­detli bir savaş sonunda, özellikle Çağn Bey’in büyük askerî kabiliyeti sayesinde Gazneli ordusu ağır bir yenilgiye uğra­tıldı (426/1035). Bu yenilgi üzerine Sul­tan Mesud Selçuklu başbuğlarına Merv valisiyle gönderdiği bir menşurla Tuğrul Bey’e Nesâ’yı, Çağn Bey’e Dihistan’ı ve Mûsâ Yabgu’ya da Ferâve’yi “dihkân” unvanıyla dirlik (iktâ) olarak verdi. Bu­nunla beraber Selçuklularla Gazneliler arasında düşmanlık havası esmekte ve her iki taraf da birbirlerine karşı güven duymamakta idiler. Bilhassa Selçuklular kendilerine katılan çok sayıdaki Türk­men dolayısıyla Gazneliler’den askerî hiz­met karşılığında yeni topraklar istemek­te, ayrıca da Karahanlı Hükümdarı Buğ­ra Han ve Hârizmşah İsmail ile siyasî iliş­kilerde bulunmakta idiler. Bütün bu olay­ları yakından takip eden Sultan Mesud, Selçuklular’ı Horasan’dan çıkarmak mak­sadıyla Hâcib Subaşı kumandasında Ho­rasan’a bir ordu gönderdikten başka ikinci bir orduyu da Herat’a şevketti. Su-başı’nın Serahs’a yürümesi üzerine en­dişeye kapılan Tuğrul ve Çağrı beyler bütün ağırlıklarını Merv çölüne gönder­diler, hatta Horasan’ı terkedip başka bir yurt aramayı bile düşündüler. Bu sıra­larda Çağn Bey Merv’in kuzey yörele­rinde bir kısım Gazneli kuvvetlerini ye­nilgiye uğrattıktan sonra Merv’i fethede­rek “melikülmülûk” unvanıyla adına hut­be bile okutmuştu (428/1037). Merv’in düşmesi üzerine süratle Selçuklular’a saldırıya geçen Subaşı, Selçuklu başbuğ­larının kumandasındaki Türkmen kuv­vetleriyle Serahs yakınlarında Talhâb yö­resinde savaşa girdi. Burada iki gün de­vam eden şiddetli bir savaş sonunda yi­ne Çağn Bey’in mâhirâne manevraları ve yiğitlikleri sayesinde Gazne ordusu ikinci defa kesin olarak yenilgiye uğra­tıldı. Kazan­dıkları bu ikinci zafer sonunda Selçuk­lular bağımsızlığa kavuştular; eski Türk devlet geleneğine göre Tuğrul Bey “es-Sultânü’l-muazzam” unvanıyla devletin hukukî ve fiilî başkanı olarak Nîşâbur’a, Çağn Bey Merv’e ve Mûsâ Yabgu da Se­rahs’a hâkim ve sahip oldular. Böylece Horasan’da Gazne hâkimiyeti artık ta­mamen sona erdi.

Selçuklular karşısında kaybettiği iki savaştan sonra bölgedeki siyasî ve as­kerî durumu ciddi şekilde sarsılan Sultan Mesud 50.000 kişilik bir orduyla Sel­çuklular’a karşı yeni bir harekâta başla­dı. Bu sırada Talikan, Fâryâb, Şuburkân ve yöresinin fethiyle meşgul olan Çağrı Bey sultanın bu harekât üzerine Se­rahs’a geldi; daha sonra Tuğrul Bey ve Mûsâ Yabgu da buraya gelip savaş ha­zırlıklarına başladılar. Fakat Serahs’ta yapılan bir savaş meclisinde başta Tuğ­rul Bey olmak üzere Selçuklu başbuğları çok büyük ve güçlü Gazne ordusuna karşı savaşacak durumda olmadıklarını ileri sürerek daha batıdaki Rey, Cürcân, Cibâl ve ardından da Azerbaycan taraf­larına çekilme teklifinde bulundular. Fa­kat Çağrı Bey Horasan’ın asla terkedilmemesini, başka bölge ve ülkelerde tu-tunabilmenin çok zor olduğunu, büyük Gazne ordusu karşısında üçüncü defa zafer kazanacaklannı söyleyerek savaş­mayı teklif etti. Onun bu fikrinin diğer Selçuklu reisleri tarafından da kabul edilmesi üzerine Gazne ordusuyla sava­şa girildi[81]. Ancak Çağrı Bey’in büyük gayre­tine rağmen Selçuklu kuvvetleri yenilgi­ye uğrayıp çöllere çekilmek zorunda kal­dılar. Bununla beraber Selçuklu atlıları Gazne ordusunu yıpratma hücumların­da bulunuyorlardı. Çok geçmeden de Sel­çuklu reisleri Gazneliler’le geçici bir ba-nş antlaşması imzaladılar. Böylece her iki taraf da kesin sonuçlu bir savaşa ha­zırlanma imkânı elde etmiş oldu. Nitekim bir müddet sonra Sultan Mesud 100.000 atlı ve yayadan oluşan devrin en büyük ordusuyla Selçuklular’a karşı yeniden harekete geçti. Bunu haber alan Selçuk­lu başbuğlarının bu ciddi ve tehlikeli du­rum karşısında Batı İran’a çekilme fikri yine Çağrı Bey tarafından şiddetle red­dedildi ve onun, çöl yoluyla gelmekte olan yorgun ve ağır Gazne ordusuna karşı za­feri kazanabilecekleri fikri diğer Selçuk­lu reisleri tarafından bu defa da kabul edildi. Merv – Serahs arasında bulunan Dandanakan’da cereyan eden meydan savaşında büyük Gazne ordusu kesin ve ağır bir yenilgiye uğratıldı. Bu savaşta Selçuk­lu ordusunun başkumandanı olan Çağn Bey mâhirâne bir taktik uygulamış, yi­ğitlik göstermiş ve dolayısıyla zaferin kazanılmasında en büyük âmil olmuş­tur. Bu savaş sonunda, Türk – İslâm ve dünya tarihinde çok büyük roller oyna­yacak olan Büyük Selçuklu Devleti Ho­rasan’da kurulmuştur. Savaştan hemen sonra toplanan kurultayda alınan karar­lara göre Tuğrul Bey sultan olarak başşehir Nîşâbur’da oturacak ve batıdaki ülkelerin fethiyle uğraşacak. Çağrı Bey melik ve ordu kumandanı sıfatıyla ida­re merkezi olan Merv’de ikamet edecek ve Serahs, Belh ile Ceyhun-Gazne ara­sındaki memleketlerin fethiyle meşgul olacaktı. Mûsâ Yabgu ise merkezi He-rat olmak üzere Sîstan’a kadar uzanan memleketlerin fethini üzerine alacaktı. Çağrı Bey, sultana tâbi diğer Selçuklu melikleri gibi idaresinde bulunan mem­leketlerde Sultan Tuğrul adına hutbe okutup para basura bilecek, sarayının kapısında günde üç defa nevbet çaldırabilecek ve başında hükümdarlık alâ­metlerinden olan çetr taşıyabilecekti.

Dandanakan Zaferi’nden bir süre son­ra Merv’de toplanan büyük kurultayda tesbit edilip kararlaştırılan fetih planla­rı uyarınca Çağrı Bey derhal ordusuyla harekete geçerek CÛzcân, Bâdgîs, Huttalan İle Tohâristan’ın diğer şehir ve ka­lelerini birer birer fethetti. Ancak bu sı­rada Çağrı Bey hastalanmış ve fetihlere devam edemez olmuştu. Bunu fırsat bi­len Gazneli Sultanı Mevdûd, Belh ve To-hâristan’ı geri almak maksadıyla hare­kâta başladıysa da Çağrı Bey oğlu Al­parslan’ı bir miktar kuvvetle ona karşı şevketti; Alparslan çıktığı bu İlk sefer­de Gazne kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Bir süre sonra iyileşen Çağn Bey oğlu Alparslan’la beraber Horasan’ın savun­ması bakımından önemli olan Tirmiz üze­rine yürüyüp şehri kuşattı. Çağn Bey şehrin valisi meşhur tarihçi Ebü”l-Fazl el-Beyhaki’ye bir mektup gönderip Gaz­neli Devleti’nin hâkimiyetinin artık so­na erdiğini, bu sebeple onlardan yardım alamayacağını bildirerek kalenin tesli­mini istedi. Durumu takdir eden vali Bey-hakl Tirmiz’İ Çağn Bey’e teslim edip Gaz-ne’ye döndü. Çağrı Bey Tirmiz’in fethin­den sonra Belh, Kubâdiyan, Vahş, Velvâ-lic şehirleriyle bütün Tohâristan’ı fethet­ti ve bu şehirlerin ve Tohâristan’ın ida­resini oğlu Alparslan’a bıraktı.

Selçukluların amansız düşmanı Cend Emîri Şah Melik, kalabalık bir orduyla Hârizmşah İsmail’in idaresindeki Hârizm’e saldırıp şehri ele geçirdi[83]. Bunun üzerine Gazne-liler’le mücadeleyi bırakan Çağn Bey, bir kısım kuvvetleriyle Şah Melik” in önün­den kaçıp Selçuklular’a sığınan İsmail’i de yanına alarak Hârizm’e yürüyünce Şah Melik Hârizm’den çekildi. Fakat bir sü­re sonra yeniden Hârizm’e gelip idareyi eline alması üzerine Çağn Bey Tuğrul Bey’le birlikte Hârizm’e yürüdü. Çok geçmeden Ürgenç’te (Gürgene) kuşatılan Şah Melik kuşatmadan güç de olsa kurtulup Gazneliler’e sığındı. Böylece Çağn Bey’in kazandığı başarı sayesinde Hârizm Sel­çuklu Devletine tâbi bir eyalet haline ge­tirildi (434/1043). Bu seferden sonra Çağ­rı Bey, Horasan’ı Selçuklulardan geri al­mak maksadıyla Karananh Hükûmdan Arslan Han ve Büveyhî Hükümdarı Ebû Kâlîcâr ile bir ittifak yaparak harekâta hazırlanan Gazneli Sultanı Mevdûd ve müttefiklerine karşı savunma tedbirleri aldı. Fakat Mevdûd’un ölümü ve Büvey­hî kuvvetlerinin de çöl yolunda telef ol­ması üzerine ciddi bir savaş yapılmadı. Bu arada Çağn Bey’in sevkettiği kuvvet­ler, Hârizm’e saldıran Gazneli taraftan Kıpçak Emîri Haşkâ’yı Ürgenç’te yenilgi­ye uğrattı. Bir müddet sonra Karahanlı Hükümdan Arslan Han Tirmiz’e yürüyüp şehri tahrip ve yağma etti, daha sonra da Belh ve Tohâristan’ı almak üzere Cey­hun’u geçti. Bunun üzerine Çağrı Bey oğlu Alparslan’ı ona karşı şevketti. An­cak savaşı göze alamayan Arslan Han Çağn Bey’e başvurup banş isteğinde bu­lundu. Yapılan müzakerelerden sonra Çağn Bey onunla Horasan’a ve diğer Sel­çuklu memleketlerine saldırmaması şar­tıyla bir banş imzaladı. Bir müddet son­ra Çağn Bey Büveyhîler’in İdaresinde bu­lunan Kirman’a bir miktar kuvvetle oğ­lu Kavurd Bey’i gönderdi.

Mûsâ İnanç Yabgu ve hayatta kalan tek oğlu Böri Sîstan’da tam manasıyla bir hâkimiyet ve idare kuramamışlar ve zaman zaman vuku bulan Gazneli saldı­rılarını da önleyememişlerdi. Bu durum, Çağn Bey’in herhangi bir İdarî sahası bulunmayan oğlu Yâkûtî’nin dikkatini çekmekteydi. Yâkûtî babasına ve Sultan Tuğrul Bey’e başvurarak Sîstan’ın ida­resinin kendisine bırakılmasını talep et­ti. Bu hususta babasının onayını alan Yâkütî derhal Mûsâ Yabgu’nun veziri Ebü’l-Fazl’dan Sîstan’ın kendisine teslimini is­tedi ve reddedilmesi üzerine de kuvvet­leriyle birlikte Sîstan’a yürüdü. Ayrıca Çağrı Bey de vezirden kendi adına hut­be okutturmasını talep etti. Bunun üze­rine Mûsâ Yabgu Sultan Tuğrul’a müra­caatta bulunarak ondan memleketle­rinin İstilâsına engel olmasını rica etti. Sultan Tuğrul Mûsâ Yabgu, veziri Ebü’l-Fazl ve Sîstan halkına gönderdiği bir menşurda Sîstan’ın istilâsını doğru bul­madığını ifade ettikten başka Çağn Bey’e de giriştiği bu hareketlerinin Merv’de alınan büyük kurultay kararlanna aykı­rı olduğunu sert bir dille bildirdi. Bunun üzerine Mûsâ Yabgu, oğlu Böri’yi bir mik­tar kuvvetle Sîstan’a göndererek bölge­yi Çağn Bey’in idarecilerinden teslim al­dı (448/1056). Böylece Sîstan meselesi barış yoluyla çözümlenmiş oldu. Öte yan­dan Gazne hükümdarı olan Abdürreşid Sîstan’ı geri almak için hâcibi Tuğrul’u bir miktar kuvvetle şevketti; ancak Tuğ­rul Mûsâ Yabgu’nun kuvvetlerine yeni­lince Gazne’ye gelip Sultan Abdürreşid’i bertaraf edip Selçuklular’a tâbi olarak Gazne Devleti’ne hâkim oldu. Fakat çok geçmeden Gazneli kumandanlardan Kır­gız (Hırhîz) karşı harekete geçerek Tuğ­rul’u öldürüp yerine Ferruhzâd’ı Gazne tahtına oturttu. Bu sıralarda Çağn Bey Büst şehrine kadar olan Gazne toprak-lannı fethettiyse de Kırgız karşısında ye­nilgiye uğrayıp Horasan’a çekildi. Baba­sının bu yenilgisi üzerine Alparslan, ata­beği Külsanğ ile birlikte babasından izin alarak derhai karşı saldınya geçip Ferruhzâd’ın sevkettiği Gazne kuvvetlerini hezimete uğrattı. Bu hadiseden sonra Ferruhzâd’ın öldürülmesi üzerine Gazne tahtına geçen İbrahim İle bir banş ant­laşması yaptı (451/1059).

Çağrı Bey, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluş mücadelelerinde daima birlikte hareket ettiği kardeşi Sultan Tuğrul’u çeşitli vesilelerle desteklemişti. Bu ara­da Çağrı Bey, ağır hasta olmasına rağ­men, saltanat iddiasıyla İsyan edip Sul­tan Tuğrul’u Hemedan’da kuşatan İbra­him Yırıal’a karşı derhal oğullan Alpars­lan, Kavurd ve Yâkûtî kumandasında ka­labalık bir kuvvet göndermişti. Çok geç­meden bu kuvvetler Rey yöresinde tu-tuştuklan bir savaşta İbrahim Yınal’ı boz­guna uğrattılar; esir alınan İbrahim Yı-nal ve yeğenleri muhasaradan kurtarı­lan Sultan Tuğrul’a teslim edildiler. Çağrı Bey aynı yıl Serahs’ta vefat etti. Kaynaklarda vefatının 4S2 (1060) yılında olduğu da kaydedilmiştir. Naaşı da­ha sonra sultan olan oğlu Alparslan ta­rafından Merv’de inşa edilen türbesine nakledildi. Çağn Bey’in Alparslan, Kavurd, Yâkûtî, Süleyman, İlyas, Arslan Argun adlarında altı oğlu ve dört kızı vardı. Kızlarından Abbasî Halifesi Kâim – Biemrillâh’ın kansı Hatice Arslan ile Safiyye Ha-tun’un adları bilinmektedir. Kaynaklar Çağrı Bey’den âdil. faziletli, dindar ve merhametli bir kişi olarak söz ederler. Çağn Bey cesur ve kabiliyetli bir kuman­dan, küçük kardeşi Tuğrul Bey’in devlet reisliğine rıza gösterecek kadar fedakâr ve mütevazi bir insandı.

Diyanet İslam Ansiklopedisi