Arkeoloji Kütüphanesi Nerede, Tarihi, Özellikleri

Arkeoloji Kütübhanesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü’ne bağlı araştırma kütüphanesi.

Topkapı Sarayı ile Gülhane Parkı ara­sındaki Osman Hamdi Bey Yokuşu üze­rinde bulunan İstanbul Arkeoloji Müze­leri merkez binasının ikinci kat kuzey kanadında, II. Daire denilen kısımda yer almaktadır. İnşaatı 1903’de bitirile­rek aynı yılın 7 Kasımında II. Daire’nin açılışı ile birlikte faaliyete geçen kütüp­hanenin daha önce I. Daire’deki altı sa­londan birinde bulunduğu ve kitapların tanzimi için Maarif Nezâretinden ilk me­mur isteğinin 1893’de yapılmış ol­duğu bilinmektedir. Bugün kitap mevcu­du 60.000 civarında olan kütüphanede 2000 civarında yazma eser olup bunlar­dan 1304’ü Türkçe, 633’ü Arapça, 179’u Farsça’dır. Yirmi üçü minyatürlü olan yazma eserlerin Bursalı Mehmed Tâhir ve Kilisli Rifat beyler tarafından fihristii bir kayıt defteri tutulmuştur. Târih-i Cevdet ile Târîh-i Lutfi’nin müsvedde­leri de bu koleksiyonda yer almaktadır.

Başlangıçta satın alma, değiştirme ve bağış yollarıyla birçok değerli eser sağ­lanmıştır. Bu ilk yıllarda yapılan toplu bağışlar da kütüphanede önemli bir yer tutmaktadır.

1) Sadrazam Ahmed Cevad Paşa koleksiyonu.

Vârisleri tarafın­dan 1900’da bağışlanmış arkeoloji, askerlik, edebiyat, fotoğrafçılık, güzel sanatlar, kimya, matematik, seyahat, ta­rih, tıp gibi konularda 5000 ciltten oluşmaktadır. 1898’de basılmış bir de katalogu bulunmaktadır.

2) Mehmed Şâkir Paşa koleksiyonu.

1914’de Şâkir Paşa’nın eşi tarafından bağışlanmış as­kerlik, istatistik, kimya, seyahat, siyaset, takvim, tâlim ve terbiye, tarih, ticaret konularında 510 ciltten meydana gel­mektedir.

3) Sultan Mehmed Reşad ko­leksiyonu.

Alman Dostluk Yurdu  üyelerinden bir ko­misyonun padişaha armağan ettiği Os­manlı İmparatorluğu ve Şark dünyasıy­la ilgili eski Avrupa baskılarının da için­de bulunduğu 686 ciltlik bir koleksiyon olup 1917’de müzeye intikal etmiş­tir. İç kapağında, komisyonun Alman­ca ve Osmanlıca ithaf yazısı bulunan iki ciltlik alfabetik bir katalogu mevcuttur.

4) Diyarbekirli Said Paşa koleksiyonu.

1910’da hediye edilen edebiyat, fel­sefe, akaid, fetva, fıkıh, hadis, hikmet, kelâm, kıraat. Kur’an. mantık ve ahlâk, siyer, tabirname, tarih, tasavvuf, tıp ko­nularında 602 ciltlik bir koleksiyondur. İçinde birçok mecmûa-i resâil de bulu­nan yazma kitaplar 184 adettir.

5) Recâizâde Ekrem Bey koleksiyonu.

Çeşitli konularda 395 ciltlik bir koleksiyon olup bunların elli beş adedi yazmadır. 1914’de oğlu Ercümend Ekrem ta­rafından armağan edilmiştir.

6) Hattat Mektebi koleksiyonu.

Medresetü’l-hattâtîn’in yerine kurulan ve 1928’de kapatılan Hattat Mektebi’nin müzeye gönderilen bir kısım kitabından oluşur. 135 ciltlik bu koleksiyon çeşitli matbu eserlerle devrin ders kitaplarını ve bir­çok kütüphane defterini ihtiva etmek­tedir.


7) Kirmasti naibi Kâzım Tevfikî Efendinin annesi Murtaza Hocazâde Hatice Hanım koleksiyonu.

Elli dört cilt­ten oluşan bu küçük grupta her kitabın iç kapağında bir bağış ibaresi ve Hatice Hanım’ın mührü bulunmaktadır.

8) Zeki Mugâmiz koleksiyonu.

İslâm medeni­yeti üzerine yazılmış eserlerden yaptığı tercümelerle Pierre Loti’nin kendisine hediye ettiği toplam yirmi beş kitaptan ibarettir. Bazılarının iç kapaklarında kü­çük notlar, bazılarında da Zeki Mugâmiz’in sonradan yapıştırılmış fotoğraf­ları yer almaktadır. Bu bağışlara, 1979 yılında çoğu arkeoloji ve tarih konulu 250 ciltlik kitapla Kâmran Büyükkayra’nın, 1981 yılında da 784 cilt kitapla Hik­met Turhan Dağlıoğlu’nun eski ve yeni yazı basma eserlerden ibaret koleksi­yonları eklenmiştir.

Toplu halde muhafaza edilen bu ba­ğışların dışında mevcudun içine dağıtıl­mış bulunan, kurum ve kişilerle hükümetlerin yaptıkları bağışlar da önemli bir yer tutmaktadır. Bunların başlıcaları şunlardır:


1) Kurumlar
. British Museum. Berlin, Viyana, Kensington, Smithsonian müzeleri, Societe de Palestine, Chemin de Fer de Salonigue Dedeağaç, Institut des Langues Orientales de St. Petersbourg, University of Pennsylvania gibi kuruluşların bağışları bunlar arasında­dır.

2) Kişiler. Müze araştırıcılarından Baltacızâde, Macridy, Mistakidis beyler­le Osman Hamdi Bey, Halil Edhem Bey, Edhem Paşa, Mylonas, Kaula, Th. Homolle. Mordtmann, Schlieman, Huart gibi kişilerin bağışları.

3) Hükümetler. Fran­sa. Avusturya. İspanya, Almanya’nın yap­tığı bağışlar.

Satın almalar 1930 yılından sonra ya­vaşlamış olup bugün ise yok denecek kadar azdır. Kütüphane zaman zaman yapılan bağışlarla varlığını sürdürmek­tedir. Kütüphanenin tasnifi, numaralı dolap sistemine göre yapılmış tamamen özel bir uygulamadır. Yazar ve ki­tap adlarıyla kabaca konulara göre dü­zenlenmiş alfabetik fiş katalogları kul­lanılır. Sadrazam Ahmed Cevad Paşa ve V. Mehmed Reşad koleksiyonları dışın­daki kitaplar için herhangi bir matbu katalog bulunmamaktadır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi