Hacı Ferşad Efendi Kimdir, Hayatı, Hakkında Bilgi

Ferşad Efendi (1866-1929) Son devir Osmanlı müderris ve şeyhlerinden.

Trabzon’a bağlı Çaykara kazasının Yeşilalan köyünde doğdu. Asıl adı İbrahim Hakkı’dır. Yazılarında bazan Ferşadzâde İbrahim Hakkı imzasını kullanmasına rağmen yöresinde daha çok Ferşad Efen­di diye tanınır. Doğum tarihi kesin ola­rak bilinmemekle beraber altmış üç yaş­larında vefat ettiğine göre 1866 yılında doğduğu söylenebilir. Fakir bir aileye mensup olduğundan çocukluğunda bir süre çobanlık yaptı. Daha sonra üstün bir zekâya sahip bulunduğunu farkeden bazı âlimlerin telkiniyle yörenin müder­rislerinden Huşolu Numan Efendi’den İslâmî ilimleri tahsil etmeye başladı. Kü­çük yaşına rağmen her yıl ramazan ayın­da civar illere giderek vaazlar veriyor, he­yecanlı konuşmalarıyla kalabalık cema­atlerin ilgisini çekiyordu. Tahsiline de­vam ederken Trabzon yöresindeki bazı illerde kısa süreli imamlık görevlerinde bulundu. İcazet aldıktan sonra İstanbul’a gitti ve ramazan ayında Ayasofya Ca-mii’nde vaazlar verdi. Seyahati sırasın­da tanıştığı Kondulu Yûsuf Şevki Efendi ile İstanbul’da buluştu ve Süleymaniye’-deki Gümüşhânevî Tekkesi’ne gidip Ahmed Ziyâeddin Efendi’yi ziyaret etti. Tek­keye girerken tasavvufa intisap etme niyeti olmamasına rağmen orada Yûsuf Şevki Efendi’den tarikat dersi almaya başladı. Memleketine döndükten sonra köyünde bir medrese kurdu ve çeşitli aralıklarla burada kırk yıl müderrislik yaparak 300’ü aşkın öğrenciye icazet verdi. Of’ta müftülük, Samsun İdâdîsi’n-de öğretmenlik yaptı. Okuyan öğrenci­lerin askerlikten muaf tutulması için ku­rulan komisyonlarda görevlendirildi. İş­gal sırasında Ruslar’ın yağmalayıp Bay­burt’tan Tiflis’e götürdükleri kitapların geri alınması için Şark ordusu kuman­danı Kâzım Karabekir Paşa’ya yazdığı mektuptan anlaşıldığına göre Gümüşhâ­nevî Ahmed Ziyâeddin adına Of, Rize ve Bayburt’ta kurulan vakıf kütüphane­lerinin mütevelliliği görevini de yürüt­müştür.

Ferşad Efendi bir taraftan müderris­lik yaparken diğer taraftan tasavvufla meşgul oldu. Şeyhinin kızıyla evlenerek aralarındaki irtibatı kuvvetlendirdi. Da­ha sonra İstanbul’a gidip Gümüşhânevî Tekkesi’nde postnişin olan İsmail Ne-câtî Efendi’nin yanında halvete girdi ve hilâfet mertebesini elde etti. Bu arada hacca da giden Ferşad Efendi. İsmail Ne-câtf Efendi’den sonra Gümüşhânevf Tek-kesi’nin postnişinliğine getirilmesine rağ­men “şöhret âfettir” diyerek bu görevi benimsemedi ve ömrünün sonuna kadar memleketinde tedrîs ve İrşad faaliyet­lerine devam etti. Mehmet Zahit (Kotku) Efendi’nin halifelerinden olan torunu Ah­met Ferşafın naklettiğine göre Cumhuriyet’in ilânından sonra Mustafa Ke­mal Paşa ile iki defa karşılaştı. İlkinde “reîsü’l-ulemâ” sıfatıyla dinî konularda onunla tartıştı. İkincisinde ise şapka giy­menin caiz olmadığına ilişkin fetvasın­dan dolayı Trabzon’a celbedildi ve Ata­türk’e şapka giyenin kâfir olacağına dair fetva verdiğini çekinmeden söyledi. Son dönemlerinde yürüyemeyecek hale gel­mesine rağmen irşad faaliyetlerinden geri kalmamış, hatta müridlerinden Hopşeralı müderris Poyrazzâde Dursun Efen­di onu sırtında taşıyarak yakın köylerde yapılan icazet merasimlerine götürmüş­tür. 3 Eylül 1929 tarihinde vefat etti ve Yeşilalan’daki medresesinin yanına def­nedildi.

Çok defa günde bir bardak sütle ve­ya sadece kahvaltı ile yetindiğinden 35 kilo ağırlığında nahif bir bünyeye sahip olan Ferşad Efendi’nin, İslâmî ilimlere vukufu ve müderrislikteki başarılarıyla tanınmakla beraber, Yeşilalan’daki med­resesinde bulunan kütüphanesi bütü­nüyle kaybolduğundan eser yazıp yaz­madığı bilinmemekte, dolayısıyla görüş­lerini belirleme imkânı bulunmamakta­dır. Onun belirgin vasfı, inandığı şeyleri tâviz vermeden nefsinde uygulayan ve bunu herkese telkin eden bir âlim olma­sıdır. Hakkında söylenenlerden anlaşıl­dığına göre ilmî şahsiyetinde tasavvufî cephesi önemli bir yer tutar. “İki âlem­de tasarruf ehlidir rûh-ı velî / Deme kim bu mürdedir bundan kime derman ola / Ruh şemşîr-i Huda’dır ten gıîâf olmuş ana / Dahi a’lâ kâr eder bir tîğ kim ur-yân ola” beyitlerinde de söylediği gibi evliya ruhlarının iki âlemde de tasarruf sahibi olduğunu kabul eder. Müridlerince hakkında birçok menkıbe anlatılan Ferşad Efendi, toplumun kültür değişi­mine uğradığı hassas bir dönemde Trab­zon yöresinde, hatta Karadeniz bölgesi­nin büyük bir bölümünde halkın dinî ha­yatı üzerinde unutulmaz tesirler bırak­mış bir mürşid ve müderristir. Tesirleri ölümünden sonra da devam etmiştir. Çaykara’da müderris ve mürşid Hasan Rami Yavuz, Of’ta Çalekli Dursun Feyzi Güven, yine Of’ta ünlü kıraat âlimi Meh­met Rüştü Âşıkkutlu, Suluova’da daha çok irşad faaliyetleriyle bilinen kayınbi­raderi Ali Yücel, Samsun’da Açıkbaş di­ye tanınan Ömer Efendi ona mensup olan önemli kişiler arasında yer alır.

TDV İslam Ansiklopedisi