el-Muhkem – ed-Dani Muhtevası, Özellikleri, Hakkında Bilgi

25

el-Muhkem. Ebû Amr ed-Dânî’nin (Ö. 444/1053) mushafların harekelenmesi ve noktalanmasına dair eseri.

Tam adı el-Muhkem fî nakti’l-meşâhif olan kitabın kısa mukaddimesinde mü­ellif eserini mushafların harekelenmesi ve noktalanması ile kullanılan diğer işaretle­rin tarihî gelişimini, âlimlerin bu mesele­lere dair görüşlerini, ihtilâf ve ittifak nok­talarını, Seleften bu işle uğraşanların usul­lerini açıklamak üzere kaleme aldığını be­lirtir.

Konuların bab ve fasıllara ayrılarak ince­lendiği eserde önce mushaflarda uygula­nan hareke, nokta, tahmis ve ta’şîr işa­retleri, sûre ve âyet başlarında işaret kul­lanmanın tarihçesi, bu konuda sahabe ve tabiînden nakledilen görüşler ve daha son­raki gelişmeler ele alınarak bunların de­ğerlendirilmesi yapılmıştır. Ardından he-câ harflerinin sayısı, yazılış biçimi, tertibi, bunlara nokta konmasının sebepleri, ha­rekelerin mahiyeti, konuluş yerleri, ihtilas, ihfâ, işmâm, revm, şedde, sükûn, med, tenvin, idgam vb. için kullanılan işaretler anlatılmış; hemzenin tek veya çift olarak bulunması, elif, yâ ve vav ile olan ilişkisi üzerinde durulmuştur. Bir kelimede bulunan iki elif, iki yâ ve iki “vav”dan birinin hazfedilmesiyle ziyade kılman eliflerin du­rumu, yazıdan hazfedilen harflerle ziya­de kılınan harflere konulan işaret ve lâm-ı ta’rifin hemzesi hakkında bilgi verilmiş­tir. Eserin sonunda müellif Basra ve Küfe ekolüne mensup bazı nahivcilerin, özel­likle Halîl b. Ahmed, İbn Mücâhid, İbnü’l-Münâdî ve İbn Eşte’nin görüşlerine yer vermiş, âlimlerin harekelemede benimse­diği usullerle elif, hemze, vav ve lâmelif üzerinde durmuştur.

el-Muhkem’in kaynaklarını başlıca üç grupta ele almak mümkündür. Birinci grup Dânî’den önce yazılmış olup günü­müze ulaşmayan eserlerdir. Bunlar ara­sında Ebû Hatim es-Sicistânî, İbn Sahnûn, İbn Mücâhid, İbnü’l-Münâdî, İbn Eş­te gibi âlimlerin çalışmaları zikredilebilir. İkinci grup kaynakları müellifin İnceleme imkânı bulduğu çeşitli bölgelere ait eski mushafiar teşkil eder. Bu mushafiar daki imlâ özelliklerinin aktarılmış olma; esere ayrı bir değer kazandırdığı gibi te rihî yazma mushafların bu hususiyetlerin bakarak hangi dönem ve bölgeye ait olduklarını tesbit etmek mümkündür. Üçüncı grup kaynak, Dânî’nin sahabe ve tabiîm ulaşan senedlerle hocalarından naklettiğ bilgiler olup bu malzeme kitapta önemi bir yer tutmaktadır. Müellif aktardığı bil gileri değerlendirerek tercihlerde bulun muş; bu arada Ali b. Hamza el-Kisâî, Halî b. Ahmed, Yahya b. Ziyâd el-Ferrâ, Sibe^ veyhi ve Ahfeş gibi dilcilerin görüşlerini be­lirtmiştir. Yer yer soru-cevap metodum kullanmış, ayrıca Medine, Küfe, Basra, En­dülüs gibi bölgelerdeki farklı uygulamala­ra işaret etmiştir.

Ebû Amr ed-Dânî’nin et-Tenbîh ‘ale’n-nakt ve’ş-şek! adlı eseriyle resm-i mushafla ilgili olarak kaleme aldığı el-Mukni’m sonunda yer alan ve el-Muhkem’in özeti durumunda olan Kitâbü’n-Nakt ve’ş-şekl isimli bir çalışması daha vardır.

İzzet Hasan tarafından Ankara Üniver­sitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Kütüphanesi’nde bulunan 71-80. varaklan eksik bir nüshaya dayanılarak neşredilen eseri Ganim Kaddûrî Hamed, eksik olan kısmını bir başka nüshadan tamam­layıp Meceiletü KüUiyyeti’l-İmâmi’l-A’zam’da “Evrâkun ğayru menşûre min Kitâbi’l-Muhkem” başlığıyla yayımlamıştır. el-Muhkem, Meymûn b. Müsâid el-Masmûdî (ö. 816/1413) tara­fından ed-Dürretü’l’Celiyye adıyla naz­ma çevrilmiş olup bunun bir nüshası Dâ-rü’l-kütübi’z-Zâhiriyye’de kayıt­lıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi