el-Maksadul-Esna – Gazzali Kitabı, Konusu, Hakkında Bilgi

37

el-Maksadü’l-esnâ. Gazzâlî’nin (ö. 505/1111) esmâ-î hüsnâya dair eseri.

Tam adı el-Maksadü’l-esnâ îîşerhi (me’ânî) esmâ i’İlâhi’l-hüsnâ olup bir mukaddime ile üç bölümden (fen) mey­dana gelmektedir. Müellif eserin kısa mu­kaddimesinde, insan gücünün ilâhî sıfat­lan irdelemesinin imkânsız denecek kadar zor olduğunu, ayrıca kitleleri alışageldik­leri kanaatlerinden uzaklaştırıp onlara gerçeği anlatmanın önemli bir problem oluşturduğunu, bununla birlikte Allah’ın lutfuna güvenerek işe başladığını söyle­mekte ve kitabın muhtevasını kısaca ta­nıtmaktadır.

el-Maksadü’l-esnâ’nm birinci bölümü ön bilgiler niteliğinde olup dört fasıldan oluşur. Birinci fasılda isim, müsemmâ ve tesmiye, İkinci fasılda yakın anlamlı veya eş anlamlı isimler, üçüncü fasılda birden fazla mânaya gelme ihtimali olabilecek (müşterek) isimler ele alınmış, dördüncü fasılda ilâhî ahlâkla ahlâklanma, ilâhî sı­fat ve isimlerin muhtevalarıyla derunî ha­yatını mâmur edip yetkinlik ve mutluluğa erişme konusuna yer verilmiştir.

İkinci bölüm temel konular ve hedefler hakkında olup üç fasıl halinde düzenlen­miştir. Birinci fasıl, meşhur olan Ebü Hüreyre rivayetindeki doksan dokuz ismin kendi sırasına göre açıklanmasından iba­rettir. 100 sayfalık bir hacme sahip bulu­nan bu kısım on sayfalık bir açıklama ile sona ermektedir. Müellif burada, isimle­ri açıklarken kulun o isimden alabileceği hissenin neden ibaret olduğu yolundaki uyanlarının sebeplerini anlatmaktadır. Bunları ilâhî ahlâkla, yani esmâ-i hüsnâ-nın içerdiği ahlâkla ahlâklanmanın gere­ği yanında bazı sûfîlere nisbet edilip bu­rada sözü geçen ahlâklanma ile bağlan­tılı gösterilen hulul ve ittihad söylentisi­nin imkânsızlığı ve yanlışlığının vurgulan­ması şeklinde özetlemektedir. İkinci bö­lüm, çok sayıda ismin zât-ı ilâhiyyeye rü-cû edip yoğunlaşması ve Ehl-i sünnet’e göre yedi sıfatta özetlenmesiyle Mu’tezile ve filozoflara ait sıfat anlayışında bu yoğunlaşmanın nasıl telakki edildiği ko­nuları ile son bulmaktadır.