Yusuf Hikmet Bayur Kimdir, Hayatı, Eserleri

0
47

Yusuf Hikmet Bayur, (1891-1980) Türk devlet adamı ve tarihçi.

İstanbul’da doğdu. Sadrazam Kıbrıslı Kâmil Paşa’nın torunudur. Babasını kü­çük yaşta kaybettiği için dedesinin ya­nında ve himayesinde yetişti. İlk ve orta eğitimini İstanbul’da, yüksek tahsilini Pa­ris’te yaptı.

Türkiye’ye döndükten sonra Galata­saray Lisesi’nde öğretmenliğe başladı. 1920’de Kurtuluş Savaşı’na katılmak üzere Ankara’ya gitti ve Dışişleri Bakan-lığı’nda görev aldı. İyi yabancı dil bildiği için kısa zamanda kendisini kabul ettir­di ve dış siyasetin belirlenmesinde önem­li rol oynadı. Lozan Konferansı sırasında İsmet Paşa’nın müşavir kadrosunda yer aidi; 1925’ten sonra dış ülkelerde görev yapmaya başiadı. 1927’de Belgrad orta elçiliğinden sonra cumhurbaşkanlı­ğı genel sekreterliği yaptı. Ardından Af­ganistan büyükelçiliğinde bulundu. İimî çalışmalarına Türk Tarih Kurumu üyesi olarak bu sıralarda başladı. Fakat daha önce Ankara’daki iik memuriyet günle­rinde Sevr Antlaşması’nı protesto eden Ankara hükümetinin haklılığını göster­mek için imzasız olarak Türk Muâhede-i Sulhiyyesi ve Mâhiyyet-i Hakîkiyyesi (İstanbul 1336] adlı risaleyi kaleme al­mıştı.

Esas siyasî hayatı 1933’te Manisa mil­letvekili oiunca başladı. Kısa süren Ma­arif vekilliği sırasında üniversite refor­mu yapıldı ve üniversitelerde inkılâp ta­rihi derslerinin mecburi olarak okutul­ması kabul edildi. İlk dersi 4 Mart 1934 günü İstanbul Üniversitesi’nde bizzat kendisi verdi. Atatürk’ün ölümü üzerine yeni cumhurbaşkanı adayını belirlemek için toplanan Cumhuriyet Halk Partisi meclis grubu toplantısında 323 kişi ara­sında oyunu İsmet İnönü’ye vermeyen tek mebus oldu. Daha sonra Ankara Üniversitesi’nin çeşitli fakülte ve yüksek okullarında Türk inkılâp tarihi dersleri veren Bayur siyasî tarih profesörlüğü­ne, bir süre sonra da Hint tarihi ordinar­yüs profesörlüğüne tayin edildi.

Çok partili siyasî hayata geçilince İnö­nü’ye karşı sert bir muhalefete girişti. Devrin gazetelerinde oldukça etkili siya­sî yazılar yazdı. Millet Partisi’nin kurucu­ları arasında yer aldı ve bu partinin ge­nel başkanlığına kadar yükseldi. Daha sonra Demokrat Parti listesinden bağım­sız milletvekili olarak Büyük Millet Mec-lisi’ne girdi. Ancak iktidar partisinin din ve vicdan hürriyeti çerçevesinde din eği­timine vermek istediği önemi benimse­memiş ve meselâ din derslerinin orta­okullarda okutulmasına karşı çıkmıştır. Bayur bu düşünce ile Türkiye Büyük Mil­let Meclisİ’ne verdiği bir soru önergesin­de, din eğitiminin modern Türkiye’nin geleceği için tehlikeli olabileceğini belirt­miştir. Bayur ayrıca ibadet dilinin Türkçe olmasının gerektiğini sa­vunmuştur (“İbadet Dili”, s. 151-1531.27 Mayıs 1960’ta gerçekleştirilen askerî ha­rekât sırasında tutuklanan Bayur, dev­rin iktidar partisi ileri gelenleriyle birlik­te Yassıada mahkemesinde yargılandı ve mahkûm edildi. Fakat bir süre sonra çı­karılan af kanunu ile serbest bırakıldı. Daha sonraki hayatı boyunca aktif siya­sete girmedi. 1961 anayasasından son­ra tartışmaya açılan ve yayılmaya baş­layan sol fikirlerin karşısına sert bir şe­kilde çıktı ve bu fikrin taraftar bulma­ması için gazete ve dergilerde seri ma­kaleler yazdı. 6 Mart 1980 tarihinde İs­tanbul’da öldü.

Eserleri

1- Türk İnkılâbı Tarihi. Üç cilt halinde on kitap­tan oluşan bu eser 1878 Berlin Muahe­desi iie başlar,
1. Dünya Savaşı’nın sonu­na kadar gelir.

2- Hindistan Tarihi. Hindistan’la ilgili çalışmalarına Kabil elçiliği sırasında baş­layan yazar bu çalışmalarını Türk Tarih Kurumu’nun neşretmeyi amaçladığı “Türk Tarihinin Ana Hatları” serisinde değer­lendirmiş, daha sonra da bunları Hindistan Tarihi adlı kitabında toplamıştır. Üç ciltten oluşan bu eserin I. cildi ilk-çağ’lardan başlayarak Gurkanlı Devleti’nin kuruluşuna kadar, II. cildi Gurkanlı Devleti’nin büyüme devri [1526-1737), İli. cildi Nâdir Şah Avşar’ın akınından bağım­sızlık ve Cumhuriyet devrine kadar (1737-1949) gelir. Son cilt, kuruluşundan son zamanlarına kadar Afganistan tarihini de ihtiva eder.

3- Yeni Türkiye Devle-ti’nin Haricî Siyaseti. Bayur’un üniversitede okuttuğu inkılâp ta­rihi derslerinin notlarından oluşmakta­dır.

4- Atatürk, Hayatı ve Eseri. Bu kitapta doğumundan Samsun’a çıkışına kadar Mustafa Kemal’in hayatı anlatılmaktadır, s. XX. Yüzyılda Türk­lüğün Tarih ve Acun Siyasası Üzerin­deki Etkileri.

Humâyunnâme ve Veitöyi (Babur’un Hatıratı) adlı eserlerin önsöz ve girişle­rini de yazan Bayur, Türk Tarih Kurumu Beiieten’inde pek çok makale neşret­miş ve Türk Tarih kongrelerine ilmî teb­liğlerle katılmıştır. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu çeşitli zaman­larda Bayur’un eserlerinin tıpkıbasımla­rını yapmıştır.

1927’de Mustafa Kemal Paşa’nın Nutuk’unu hazırladığı sıralarda en bü­yük yardımcıları arasında bulunan Y. Hik­met Bayur hayatı boyunca onun yolun­dan ayrılmamıştır. Atatürk’ün “Bursa Nutku” diye adlandırılan konuşmasının hiçbir zaman yapılmadığını savunanların başında geliyordu. Laik eğitim ve öğre­timden ömrü boyunca vaz geçmemiş, dil ve din alanlarında derhal reformlar ya­pılmasını isterken eserlerinde yeni keli­meleri de aşırıya varan bir ısrarla kul­lanmıştır.

Diyanet İslam Ansiklopedisi