Tarihsel Materyalist Yaklaşım ve Yöntemi

766

Marx’ın tarihsel gelişme sürecini anlamak ve açıklamak için geliştirdiği tarihsel ma- teryalist yaklaşımı, Hegel tarafından geliştirilen diyalektik düşünceye dayanmakta- dır. Klasik Alman felsefe geleneği için de yer alan Hegel’in idealist diyalektiğine Marx tarafından materyalist bir içerik kazandırılmıştır. Diyalektik kavramını ilk kez kullanan eski Yunan filozofu Heraklit’tir. Ona göre diyalektik kavramı şu anlama gelmektedir: Evrendeki her şey, her nesne sürekli bir hareket, oluşum ve değişim içindedir. Evrenin temel yasası çatışma ve çelişmedir (Tolan, 1996, s.16).
Hegel’e göre ise diyalektik “karşılıklı ilişkiler olgusunu ya da etki-tepki süreci- ni içermektedir”. Evrende her nesne ve varlık kendi içinde negatifini, kendi karşı- tını ve çelişkisini içermektedir. Diğer bir deyişle, bu nesne ve varlıklar kendisiyle çatışma ve çelişme durumundadır. Hareket ise, karşıtlıklar arasındaki etki tepki ilişkilerinden oluşur. Her varlık ve her nesne kendi içinde barındırdığı karşıtlık ve çelişkiler sayesinde kendini aşma ve yeni bir aşamaya ulaşma olanağı bulur (Er- gun, 1982, s.136; Tolan, 1996, s.16).

Marx’ın tarihsel gelişme sürecini anlamak ve açıklamak için geliştirdiği tarihsel ma- teryalist yaklaşımı, Hegel tarafından geliştirilen diyalektik düşünceye dayanmakta- dır. Klasik Alman felsefe geleneği için de yer alan Hegel’in idealist diyalektiğine Marx tarafından materyalist bir içerik kazandırılmıştır. Diyalektik kavramını ilk kez kullanan eski Yunan filozofu Heraklit’tir. Ona göre diyalektik kavramı şu anlama gelmektedir: Evrendeki her şey, her nesne sürekli bir hareket, oluşum ve değişim içindedir. Evrenin temel yasası çatışma ve çelişmedir (Tolan, 1996, s.16).
Hegel’e göre ise diyalektik “karşılıklı ilişkiler olgusunu ya da etki-tepki süreci- ni içermektedir”. Evrende her nesne ve varlık kendi içinde negatifini, kendi karşı- tını ve çelişkisini içermektedir. Diğer bir deyişle, bu nesne ve varlıklar kendisiyle çatışma ve çelişme durumundadır. Hareket ise, karşıtlıklar arasındaki etki tepki ilişkilerinden oluşur. Her varlık ve her nesne kendi içinde barındırdığı karşıtlık ve çelişkiler sayesinde kendini aşma ve yeni bir aşamaya ulaşma olanağı bulur (Er- gun, 1982, s.136; Tolan, 1996, s.16).

Hegel diyalektik kavramını düşünce ile ilgili bir tarih felsefesi geliştirmek için kullanmıştır. Tarih diyalektik bir gelişme sürecidir. Bu süreç rasyonel doğruya yö- nelik bir ilerlemedir. Diyalektik süreç içinde her varlık ve her nesne tez-antitez- sentez aşamalarından geçerek yeni bir gerçek, yeni bir durum olarak karşımıza çı- kacaktır. Bu düşünceye göre tarihsel süreç; yetersiz olan bir ilk tez (düşünce) ile başlar, daha sonra bu tez yetersizliğini aşmak için farklılaşmaya, dolayısıyla da kendi içinde karşıt tezini (anti-tez) oluşturmaya başlar. Kendini tekrar bulmak için karşıt tezi ile girdiği çelişme ve çatışma sürecinde de kendisi (tez) ile anti-tezinin rasyonel birleşimi sonucu yepyeni bir sentez ortaya çıkar. Bu yeni sentez de artık tez ile anti-tezin basit bir toplamı değil, onları aşan yeni bir gerçekliktir (Tolan, 2003, s.17).
Hegel’e göre evrendeki olay ve olguları anlamamıza yarayan diyalektik değiş- me sürecinin birbiriyle ilişkili ve birbirinden ayrılmaz dört yasası bulunmaktadır

Bunlar; bütünlük yasası, çelişme yasası, hareket yasası ve nitel değişme yasasıdır. Burada önemli olan nokta, her bir yasa ancak diğerleriyle ilişkili olarak ve bir bü- tün içinde ele alındığında anlam kazanacaktır. Diğer bir deyişle bir düşünüce, tu- tum veya bir yaklaşım bu yasalar, bir bütün içinde ele alındığında diyalektik bir ni- telik veya anlam kazanacaktır. Ancak Hegel için varlığın temelinde düşünce yat- maktadır (Tolan, 1996, s.17-18).
Marx, Hegel’deki idealist (düşünsel evrene öncelik tanıyan) diyalektiğin içeriği- ni ve yasalarını kabul etmiş ancak onun bütünsel görünümünü tamamen değiştir- miştir. Hegel’in idealist diyalektiği maddenin düşünceden doğduğu tezine dayan- makta ve düşünsel nitelikli bir varlığı içermektedir. Marx, Hegel’den farklı olarak; maddenin ve varlığın düşünceden bağımsız olarak ele alınması gerektiğini savun- maktadır. Marx’a göre, düşünce maddeden üretilmektedir ve diyalektik maddi ni- telikli bir varlığı içermektedir. Marx diyalektiği, Hegel gibi tarihi idealist açıdan de-
ğil; materyalist açıdan kavramak için kullanmıştır. Sonuç olarak, Marx tarafından Hegel’in idealist diyalektiği, maddeyi düşünceden değil; düşünceyi maddeden üre- ten maddeci bir diyalektiğe dönüştürülmüştür (Tolan, 1996, s.18).
Marx’ın maddeci diyalektiği evrendeki her olgu ve oluşumu karşılıklı ilişkiler bütünü içinde ele almakta ve bu bütünün kendine yaptığı etkiler çerçevesinde kavrayıp analiz etmektedir. Ayrıca evrenin unsurları olan doğa ve toplum arasında da diyalektik bir ilişki vardır. Ancak burada önemli olan nokta, Marx’ın diyalektiği doğa ve topluma farklı uygulamasıdır. Çünkü insan doğadan farklı olarak düşün- ce ve irade gibi kendine özgü bilgi, beceri ve yeteneklere sahiptir. Bu nedenle Marx’a göre, toplumsal sorunların çözümü için uygulanacak olan diyalektik tarih- sel maddeci bir diyalektik olmalıdır (Tolan, 1996, s.19).

 

Marx, Hegel’deki idealist (düşünsel evrene öncelik tanıyan) diyalektiğin içeriği- ni ve yasalarını kabul etmiş ancak onun bütünsel görünümünü tamamen değiştir- miştir. Hegel’in idealist diyalektiği maddenin düşünceden doğduğu tezine dayan- makta ve düşünsel nitelikli bir varlığı içermektedir. Marx, Hegel’den farklı olarak; maddenin ve varlığın düşünceden bağımsız olarak ele alınması gerektiğini savun- maktadır. Marx’a göre, düşünce maddeden üretilmektedir ve diyalektik maddi ni- telikli bir varlığı içermektedir. Marx diyalektiği, Hegel gibi tarihi idealist açıdan de-
ğil; materyalist açıdan kavramak için kullanmıştır. Sonuç olarak, Marx tarafından Hegel’in idealist diyalektiği, maddeyi düşünceden değil; düşünceyi maddeden üre- ten maddeci bir diyalektiğe dönüştürülmüştür (Tolan, 1996, s.18).
Marx’ın maddeci diyalektiği evrendeki her olgu ve oluşumu karşılıklı ilişkiler bütünü içinde ele almakta ve bu bütünün kendine yaptığı etkiler çerçevesinde kavrayıp analiz etmektedir. Ayrıca evrenin unsurları olan doğa ve toplum arasında da diyalektik bir ilişki vardır. Ancak burada önemli olan nokta, Marx’ın diyalektiği doğa ve topluma farklı uygulamasıdır. Çünkü insan doğadan farklı olarak düşün- ce ve irade gibi kendine özgü bilgi, beceri ve yeteneklere sahiptir. Bu nedenle Marx’a göre, toplumsal sorunların çözümü için uygulanacak olan diyalektik tarih- sel maddeci bir diyalektik olmalıdır (Tolan, 1996, s.19).

Tarihsel maddeciliğin özü, insanın duyulara ve düşünsel yeteneklere sahip ol- masıdır. insan kendi varlığını devam ettirmek, ihtiyaç ve isteklerini karşılamak için sürekli çalışan ve üreten bir varlık olarak doğanın maddesel bir parçasıdır. “Marx’a göre insan, duyular taşıyıcı bir varlıktır; yani insanın duyulu-duyusal bir kuruluşu vardır. Ve Marx’a göre maddecilik, insanı duyusal madde olarak görmektir ve bu duyusal madde belirli bir toplumsal yaşantı içindedir” (Ergun, 1982, s.147). insanın üretmesi, bölüşmesi ve tüketmesi bu toplumsal yaşantı ve ilişkiler içinde gerçek- leşmektedir. Marx’a göre, insanlar kendilerini ve toplumlarını maddi anlamda an- cak toplumsal emek aracılığı ile üretmektedirler. Bundan dolayı insan, duyulara ve düşünebilme yetisine sahip bir madde olmanın yanı sıra; aynı zamanda toplumsal bir varlıktır. insan çalışma ve toplumsal emek aracılığıyla doğayı dönüştürürken aynı zamanda kendisi ile içinde bulunduğu toplumsal ilişkileri ve yapıları da dönüş- türmektedir. insanların ve onların meydana getirdiği toplumların gelişme yasaları ve tarihi, maddenin tarihinden farklı özellikler taşımaktadır. Marx’a göre, ihtiyaçlarını karşılamak için üretmek zorunda olan insanın doğaya karşı verdiği mücadele, tarih- sel materyalizmin ilk hareket noktası ve ilk diyalektik çelişkidir. Bu çelişki tarihsel gelişmenin itici gücü diğer bir deyişle yaratıcı kaynağıdır. Ona göre tarihi belirleyen temel unsur insanın doğadaki egemenliğinin gelişmesi, insanın hem bireysel hem de toplumsal olarak kendi kendisiyle çatışmasıdır (Ergun, 1982, s.148-152).

Tarihsel materyalizme göre toplumların evrimi ve gelişimini belirleyen yasalar, doğanın evriminden ve bu evrimi belirleyen yasalardan farklı özellikler içermekte- dir. Tarihsel materyalizme göre doğadaki hareketin önce nicel sonra nitel bir değişme yaratması gibi, tarihsel olarak bir toplum içindeki sınışar arası çelişkiler o top- lumun evrimini, gelişimini ve/veya değişimini oluşturmaktadır (Tolan, 1996, s.19).

Önceki İçerikJohn Stuart Mill ve Herbert Spencer :Evrimcilik ve Pozitivizm
Sonraki İçerikKarl Marx’ın Toplum Analizi