Sosyal Kolaylaştırma – Grup Etkisi

509
PAYLAŞ

 

Diyelim egzersiz maksadıyla koşmayı seviyorsunuz. Kendi kendinize olduğunuz­da mı daha hızlı koşarsınız yoksa etrafınızda sizden başka koşanlar da varken mi? Ya da diyelim bir grubun önünde konuşma vermeniz gerek. Kendi kendinize pro­va yaparken mi daha iyi bir performans sergilersiniz yoksa size çevrilmiş onlarca gözün altında mı?

Psikolog Norman Triplett, 1898 tarihli ve sosyal psikolojinin ilk laboratuvar de­neylerinden biri kabul edilen çalışmasında, çocuklardan bir oltaya ellerinden gel­diğince hızlı bir şekilde misina sarmalarını istedi. Çocuklar oltanın makarasını ba­zen odada tek başlarmayken çeviriyorlardı, bazense yanlarında kendileri gibi ma­kara çeviren başka bir çocuk varken. Bu deney, yanlarında başka biri varken ma­kara çeviren çocukların tek başlarına çalışan çocuklara kıyasla ortalamada çok da­ha hızlı çalıştığını gösterdi. Başkalarının varlığının bu şekilde performansı iyileştir­mesi durumuna “sosyal kolaylaştırma” (social facilitation) dendi. Ancak Triplett’ten sonra aynı konuda yapılan çalışmalar birbiriyle tutarsız sonuçlar verdi. Görüldü ki başkalarının varlığı performansı bazen iyileştiriyor, bazense kötüleştiriyordu.

Bilimin nasıl işlediğine güzel bir örnek teşkil edecek şekilde, 1960’lı yıllarda bir sosyal psikolog bu muammayı çözdü ve birbiriyle bağdaşmıyor gibi görünen bu bulguların altında yatan mantığı ortaya çıkardı. Başka alanlarda çalışan psikolog­lar, uyarılma hâlinin organizmaya baştan kolay gelen davranışları daha da kolay­laştırdığını, zor gelenleri ise daha zorlaştırdığını göstermişti. Örneğin, bir sebepten dolayı uyarılmış, heyecanlı bir hâldeyseniz kolay kelime bulmacalarını daha hızlı çözüyor, zorlarda ise daha da yavaşlıyordunuz. Bu temel prensipten hareketle şöy­le bir çıkarıma varıldı: Başkalarıyla bir arada bulunmanın yarattığı sosyal uyarılma hâli bize basit gelen, hakim olduğumuz alanlardaki performansımızı iyileştirir, bi­ze zor gelen ya da yabancısı olduğumuz konulardaki performansımızı ise kötüleş­tirir. Bu bulguyu destekleyen pek çok çalışmadan birinde bilardo oyuncularına ba­kılmış, etraflarında kendilerini seyredenlerin olması durumunda iyi bilardo oyun­cularının daha da iyi oynadığı, deneyimsiz oyuncuların ise daha başarısız bir per­formans sergilediği gösterilmiştir. Kısacası, başkalarının varlığının performansımız üzerindeki etkisi destekleyici de köstekleyici de olabilir. Bunu belirleyen, yaptığı­mız işin bize ne kadar kolay ya da zor geldiğidir.