Samsun Reji İdaresi

Filiz
Dığıroğlu –
Samsun Reji İdaresi

Reji Şirketi, Sultan Abdülhamid tarafından
imzalanan 30 senelik imtiyazla birlikte 14 Mayıs 1883’te Osmanlı tütün
idaresini devraldı. “Memâlik-i Osmaniye Duhânları Müşterekü’l-Menfa’a Reji
Şirketi” ya da halk arasında kısaca “Reji” diye bilinen şirket
ile Osmanlı tütünleri için, çokuluslu ve yabancı sermayeli anonim bir şirket
dönemi başlamış oluyordu (s. 393).

Osmanlı devletinin her vilayetinde Reji
idareleri vardır ancak bunların hepsi İstanbul’daki Reji Şirketi idaresi ile
doğrudan bağlantılıdır.

Üretilen tütünlerin önemli bir bölümü,
kaliteli ve ucuz olması sebebiyle ihraç ediliyordu. İhracat piyasasındaki
rağbetin bir diğer sebebi de, Türk tütünlerinin Avrupa ve Amerika tütünlerine
göre daha az “nikotin” içermesiydi (s. 394).

Tiryakiler içecekleri tütünleri ağır bir
tahta baskı altında en az altı ay sakladıktan sonra kıydırır ve bir müddet
havalandırdıktan sonra hiç kullanılmamış bir küpe koyarlardı. Küpün ağzı bir
deriyle bağlanır ve bu tütün bir sene saklandıktan sonra bilhassa Sera köyünde
yetiştirilen, Bülbül adı verilen kokulu tütünle karıştırılarak tüketilirdi (s.
395).

Tütün üreticisinin Reji’yi şikâyet ettiği
konular arasında ambar yapımı, ruhsatname sorunu, satın almalarda düşük fiyat
verilmesi, muhammin tayininde şartname hükümlerine uyulmaması, şartnamede taahhüt
edilen faizsiz kredinin verilmemesi ve kolluk görevinde kullandığı kolcuların
tavırları yer almaktaydı. Reji Şirketi’nin şikâyeti ise, üreticinin izinsiz
tütün ziraatı yapması ve tütün kaçakçılığının önlenmesinde devlet memurlarının
gerekli itinayı göstermemesiydi (s. 396).

Tütün üreticileri kendilerini birdenbire,
geçim kaynaklarını denetleyen ve vergi toplayan yabancı bir şirkete karşı
sorumlu buldular. Eski iktisadi ve toplumsal ilişkiler çözülürken yenileri
ortaya çıktı.

Reji’nin tütünleri düşük fiyatla satın almaya
çalışması en kısa yoldan kâr etme isteğinin bir sonucu olduğu gibi, üretime
belli bir sınırlandırma getirme politikasının da bir ürünüydü. Bu çerçevede
üretimi kendi belirlediği kota içinde tutmaya çalışan Reji, hem çiftçiyi tütün
ziraatının kârlı bir iş olduğu düşüncesinden vazgeçirmeye hem de üretim
alanlarını kendisinin daha rahat kontrol altında tutabileceği yerlere
kaydırmaya çalışmaktaydı (s. 398).

Dığıroğlu, Filiz. (2011), “Samsun Reji İdaresi,” Samsun Sempozyumu 13-16 Ekim Samsun,
Bildiriler Kitabı, Cilt: 3, s. 393-400, Samsun 2012