PARA ALDANIMI

 

PARA ALDANIMI

 

Bir ekonomide her ne
zaman mal ve hiz­met, parasal aktifler ve girdiler için meyda­na gelen aşın
talep ekonomideki değişken­lerin reel değerinden ziyade parasal de­ğerinden
etkileniyorsa para aldanımı var­dır. Bir ekonomide her ne zaman ekonomik
birimlerin davranışlarını yalnızca reel nakil ankesleri, reel gelir, reel
ücret, reel faiz ora­nı nispi fiyatları belirtiyorsa para aldanımı yoktur.

 

1-. Mal Piyasasında Para Aldanımı

 

Bir ekonomide toplam
tüketim harcama­larım etkileyen faktörlerden birisi de tüketici mal ve
hizmetlerinin fiyat düzeyindeki artıştır. Fiyatlar genel düzeyi yükseldiği za­man
toplam tüketim harcamaları artacak mıdır yoksa azalacak mıdır? Fiyatlar genel
düzeyi düştüğü zaman, harcamalar artacak mıdır, yoksa azalacak mıdır?

Bu sorulara cevap
vermek için başlan­gıçta bazı varsayımlarda bulunulması gere­kir. Şimdi
tüketici fiyat düzeyindeki artış, ya da azalışla aynı oranda kişilerin harcana­bilir
gelirlerinin arttığını, ya da azaldığını düşünelim. Hal böyle olunca reel
harcana­bilir gelir değişmeyecektir. Bu durumda harcanabilir gelirleri tüketici
fiyatlarındaki değişmeyle aynı oranda değişen tüketicile­rin reel harcanabilir
gelirleri değişmeyece­ği için reel tüketim ve reel tasarruf harca­malarının
değişmemesi gerekir.

Bununla birlikte eğer
tüketiciler “para aldanımına” uğruyorlar, ya da para hayaline
kapılıyorlarsa reel tüketimlerinde değişik­lik meydana gelir. Şimdi belli bir
dönemde tüketici fiyatlarının %\0 yükseldiğini, aynı dönemde her hane halkının
harcanabilir ge­lirlerinin de %I0 arttığını farzedelim. Bu durumda reel olarak
parasal gelirinin değiş­mediğini gören aileler, para aldanımına uğramayacaktır.
Bunun sonucu olarak reel olarak tüketim ve tasarruflarını değiştirme­yeceklerdir.
Yalnızca nominal olarak tüke­tim ve tasarruflarını % 10 artıracaklardır. Geri
kalan aileler ikî şekilde para aldanımı­na kapılabilirler. Bazı aileler
fiyatlar yük­seldiği zaman kendi cari gelirlerinin oransal olarak arttığını her
nasılsa gözden kaçırabi­lirler. Böyle kişilerin gerçekte durumların­da bir
kötüleşme olmadığı halde bu kişiler durumlarının kölüleştiğine inanabilirler ve
buna göre davranabilirler. O kadar ki, bu ki­şiler reel gelirlerinde azalma
olmuş gibi düşünerek reel gelirlerindeki azalışa cevap olarak gelirlerinden
tasarrufa ayırdığı kısmı azaltır. Para aldanımına uğrayan aileler reel
gelirlerinin azaldığına inanarak gelirinden tasarrufa ayırdığı kısmı
azaltırken, tüketi­me ayırdıkları kısmı arttırırlar. Kuşkusuz bu durumda
kişilerin gelirleri o anda değiş­mediği halde reel tüketimleri de bir artışla
sonuçlanır.

Bazı aileler de fiyat
düzeyinde oransal artışı göremeyerek yalnızca reel harcanabi­lir gelirlerinde
bir artış olduğuna inanabilir­ler. Böyle aileler durumlarının iyileştiğini
zannederek gelirlerinden tasarrufa ayırdık­ları kısmı arttırırlar, ya da
tüketime ayırdık­ları kısmı azaltırlar. Bu durumda kişilerin reel
tüketimlerinde bir azalış olacaktır. Böylece aslında kişilerin reel gelirleri
de­ğişmediği halde, reel tüketimlerinde bir azalma olmuştur.

Eğer tüketiciler
arasında para aldanım ı-nın yaygın olmadığını farzedersek, tüketici
fiyatlardaki artışla birlikte reel harcanabilir gelirler aynı oranda
arttığında, toplam har­canabilir gelirden tüketim harcamalarına ayrılan kısımda
önemli bir değişme ol­mayacaktır. Yani her iki yönde para aldanı­mına
uğrayanların eşit oranda varlığı so­nuçla reel gelirden tüketime ayrılan kısım­da
bir değişiklik olmayacaktır. Çünkü aile­lerin iki yönlü para aldanımına uğramış
ol­maları birbirlerini dengeleyecektir.

Şimdi de iki yönde
para aldanımına uğ­rayanların birbirlerine denkleştirmedikleri durumlarda neler
olabileceğini düşünelim.

Ekonomide para
aldanımı sonucu tüke­timlerini artıranlar, tüketimlerini azaltan­lardan
fazlaysa, toplam reel tüketim harca­malarında mutlak bir artış olacaktır. Para
aldanımı sonucu tüketimlerini azaltanlar

tüketimlerini
arttıranlardan fazlaysa, top­lam reel tüketim harcamalarında mutlak azalış
olacaktır.

Enflasyon dönemlerinde
kişiler para al­danımına uğruyorlarsa, tüketim harcamala­rını kısmaları
enflasyonu frenleyici otoma­tik stabilizatör görevi yapar. Bir diğer de­yişle
harcamalardaki bir artıştan dolayı bir ekonomide enflasyonist açık oluşmuşsa ve
kişiler aynı yönde para aldanımına uğruyor­larsa, zamanla tasarruflarını arttırıp,
tüke­timlerini kısmaları enflasyonist açığın orta­dan kalkmasına neden
olacaktır.

 

//. Emek Piyasasında Para Aldanımı

 

Eğer, Keynesgil
sistemde olduğu gibi, emek arzını reel ücretlerden ziyade parasal ücretler
belirtiyorsa, bu durumda para ar­zında bir azalış hasıl olduğunda eğer para­sal
ücretler aşağıya doğru rijitse (katıysa) reel üretim düzeyi tam istihdam
düzeyinin altına düşecektir. Bu durumda muhtemelen sırasıyla ve birbirleriyle
bağlantılı olarak şu sonuçlar ortaya çıkacaktır.

Para arzında bir
azalış -Para talebi para arzını aşacaktır- Tahvil talebi azalacak, tah­vil arzı
artacaktır -Tahvilin fiyatı düşecektir – Faiz oranı yükselecektir – Yatırımlar
aza­lacaktır – Toplam harcamalar azalacaktır -Toplam talep, toplam arzın
gerisinde kala­caktır – Fiyatlar düşecektir – Reel ücretler yükselecektir –
Emek arzı artacaktır – Emek arzı emek talebini aşacaktır – İstihdam dü­şecektir
– Reel milli hasıla gerileyecektir.

 

///. Para Ve Tahvil Piyasasında Para Aldanımı

 

Keynesgil sistemde
aylak (atıl, ya da

spekülatif) para
talebi fonksiyonu, para al-danımım içerir. Bunu Keynesgil toplam ta­lep
fonksiyonuyla açıklayabiliriz.

M= Px Lt (Y) + Lg (r)

100= 80+20 şimdi para
arzının ve fiyat­lar genel düzeyinin iki kat arttığını, bunun sonucu olarak
işlem para talebinin (Lt) iki kat artarken spekülatif para talebinin (Ls)
değişmediğini yani:

200= 160+20 olduğunu
düşünelim. Bu durumda fiyat seviyesinin iki kat artmış ol­ması, İki kat artmış
olan para arzım absorbe etmeye yetmemektedir. *

Eğer spekülatif para
talebi (L1*) nominal aylak ankes talebi değil de, bir reel ankes ta-lebiyse,
yani M=PxLz(Y)+PxLs(r) ise

200= 160+40 olacaktır.

Görüldüğü gibi eğer
para talebi fonksi­yonu için para aldammı sözkonusuysa, para arzının ve
fiyatların iki kat artması, paranın yansızlığını ortadan kaldırmaktadır. (Bu
görüşü Don Patınkin ortaya atmıştır.)

îlker PARASIZ

Bk: Para.