Musannef – Abdürrezzak Konusu, Özellikleri, Hakkında Bilgi

39

el-Musannef. Abdürrezzâk es-Sanânî’nin (ö. 211/826-27) ilk tasnif edilen hadis kitaplarından olan eseri.

Ahmed b. Hanbel ve Yahya b. Maîn’in Abdürrezzâk’tan hadis öğrenmek için 200 (815-16) yılından önce Yemen’e gitmele­ri eserin bu tarihten ev­vel yazıldığını düşündürmektedir. Harald Motzki’nin eserin 144-153 (761-770) yıl­ları arasında kaleme alındığına dair iddia­sını doğrulayacak kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Tam adı el-Muşannef fi’l-hadîş olan kitap tedvin döneminin bazı özelliklerini taşımaktadır. Başta Kütüb-i Sitte ve İslâmî ilimlerin diğer dallarına ait kitaplar olmak üzere hadise dair pek çok eserde el-Muşanneften iktibas edilen ri­vayetler mevcuttur. Eserin hadis kitapları arasındaki yeri konusunda İbn Hazm ve Şah Veliyyullah ed-Dihlevînin değerlendir­meleri önemlidir. İbn Hazm merfû, mevkuf ve maktu hadisleri birlikte ihtiva eden kitapları ele alırken el-Muşan-nef’ı ilk sırada Mâlikin ei-Muvatfcr’ından önce zikreder. Dihlevî ise onu üçüncü ta­bakadan kitaplar arasında sayar. el-Mu­şannef, önemli bir hadis eseri olduğu ve fıkıh mezheplerinin teşekkülünden önce­ki çalışmaları ihtiva ettiği halde ilim dün­yasında lâyık olduğu ilgiyi görmemiştir. Bu ilgisizliğe Abdürrezzâk’a yöneltilen Şiî­lik gibi isabetsiz ithamların sebep olduğu anlaşılmaktadır.

Eser otuz bir bölümden (kitab) meyda­na gelmektedir. On beşinci bölüm olan “Kitâbü Ehli’l-kitâb” ile son bölüm olan “Kitâbü Ehli’l-kitâbeyn” arasında önemli ben­zerlikler bulunduğundan bunların aynı bö­lümün farklı rivayetleri olduğu ileri sürül-müşse de hem muhteva hem rivayet tek­niği bakımından farklı olmaları bu iddia­lara haklılık kazandırmamaktadır. Ayrıca on dördüncü bölüm olarak görülen “Kitâbü’l-Meğâzî”, İbn Şihâb ez-Zührfnin Me-ğdzfsinin Ma’mer b. Râşid tarafından ri­vayet edilen nüshası olduğu intibaını uyan­dırmakta, hem tertibi hem rivayet üslûbu açısından el-Muşannef in diğer bölüm­lerine benzememektedir.

el-Musannefin birinci baskısına göre eserde 2133 bab bu­lunmaktadır. Bablarda hadislerin tertibi konusunda özellikle takip edilen bir metot görülmemekte, merfû, mevkuf ve mak­tu hadisler her babın başında, ortasında ve sonunda bulunabilmektedir. Zira ha­dislerin tertibinde kaynağın esas alındığı, bir babın son hadisi hangi şeyhten riva­yet edilmişse ardından gelen babın ilk ha­disinin de çoğunlukla aynı şeyhten nakle­dildiği görülmektedir. Birinci baskısına gö­re eserde 19.418hadis yer almakta ve bazı mükerrer rivayetlerle esere dahil edilmemesi gereken kısımlar dikkate alın­dığında onun on sekiz bin kadar rivayeti ihtiva ettiği anlaşılmaktadır.

el-Muşannef’te dört bin kadarı merfû olmak üzere mevkuf ve maktu hadislerle müsned, mürsel ve münkatı’ rivayetler de vardır; eserde münekkitlerin mevzu oldu­ğunu ileri sürdüğü hadis çok azdır. Nite­kim Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin, isnadın­da Abdürrezzâk’ın adı geçen mevzu riva­yetlere dair tenkitlerini Ebü’l-Hasan İbn Arrâk reddetmiş, söz konusu rivayetler­den el-Muşannef’te bulunanlarının birka­çı dışında diğerlerinin mevzu olmadığını göstermiştir. el-Muşannefin muhtevası­nın büyük bir kısmını yaklaşık on altı bin hadisi Abdürrezzâk’ın hadis tahsilinde önemli yeri olan hocası Ma’mer b. Râşid ile diğer üç önemli hocası İbn Cüreyc, Süf­yân es-Sevrî ve Süfyân b. Uyeyne’den alı­nan hadisler oluşturmaktadır. Eserde riva­yetleri bulunan diğer hocalarının çoğu da güvenilir hadis âlimleridir.

Abdürrezzâk’ın esere aldığı hadisleri ka­bul şartları hakkında bilgi bulunmamakla birlikte onun daha çok kendileriyle amel edilen ve semâ yoluyla rivayet edilen ha­disleri tercih ettiği, çok az sayıda da olsa münâvele, mükâtebe ve vicâde yoluyla öğ­rendiği hadisleri eserine aldığı görülmek­tedir. Rivayet hakkına sahip bulunduğu her hadisi el-Musannef’e almadığını gös­teren en açık delil, kendi rivayetiyle zama­nımıza ulaşan ve hadisin kitabeti konu­sunda tarihî değere sahip olan Hemmâm b. Münebbih’in 138 (139,136) hadis ihtiva eden eş-ŞaM/e’sinden yalnızca otuz ikisi­ni bu eserine almasıdır. Kendisinden en çok hadis rivayet ettiği hocası Ma’mer b. Râşid’in el-Cami’indeki hadislerden önemli bir kısmını el-Musannefe dahil etmemesi de bunu göstermektedir.

Habîburrahman el-A’zamî, el-Muşannefin Murad Molla Kütüphanesi’ndeki nüshasını Millet Zâhiriyye ve Dımaşk İslâm kütüphanelerindeki nüshalarla karşılaştırarak yayımlamış­tır. Bu baskının X. cildinin 379-468 ve XI. cildin 3-471. say­faları arasında Ma’mer b. Râşid’in el-Câmii yer almaktadır. Eser 1983 yılında bazı değişikliklerle ikinci defa basılmıştır. el-Mektebü’l-İslâmî tarafından Fehârisü Muşannefi Abdirrezzâk ve Kitâbi’l-Câmi adlı bir fihristi, Ümmü Ab­dullah bint Mahrûs el-Aselî tarafından İbn Ebû Şeybe’nin eî-Muşannef ile birlik­te bir başka fihristi neşredilmiştir.

eî-Musannef üzerinde Ziyâeddin el-Makdisî’nin Avâlî cAbdirrezzâk adlı altı cüzden oluşan bir çalışmasıyla İbn Müferric’in. İshak b. İbrahim ed-Deberî’nin Abdürrezzâk’tan yaptığı riva­yetlerde bulunan tashif ve tahrifleri gös­termek maksadıyla kaleme aldığı Kitâbü İşlâhi’l-hurûf adlı eseri bulunmaktadır. Mirza Tokpınar, Abdür-rezzâk es-San’ânî ve el-Musannefi üzeri­ne bir doktora çalışması Ahmed Keleş, Abdürrezzâk’ın Musannef’indeki Sahabe ve Tabiîn Fetvaları İşığın­da Sünnetin Teşriî Değeri adlı bir yük­sek lisans tezi  Yûsuf Muhammed Sıddîkda Zevâ’idü Muşannefi Abdirrezzâk ale’l-Kütübi’s-Sitte adıyla bir doktora tezi hazırlamıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi