Kesbi Mustafa Efendi Kimdir, Hayatı, Eserleri, Hakkında Bilgi

25

Kesbî Mustafa Efendi (ö. 1213/1798’den sonra) Ibretnümâ’tı Devlet adlı eseriyle tanınan Osmanlı tarihçisi ve şair.

Hayatı hakkındaki bilgiler hemen he­men sadece kendi eserine dayanır. Kesbî mahlasını nasıl aldığı belli değildir. Eserin­de mevcut bilgilere göre 1175 Şevval (Ma­yıs 1762) tevcihatında hâcegân ve ben­zerlerine verilen atıyye listesinde yer alan ve kendisine S0.000 kuruş ödenen Mus­tafa Efendi, 1179’da (1765) memuriyeti gereği Kuban’da Çerkez kabilelerinin meskûn olduğu bölgelerde bulunmuş, bu arada Taman İskelesİ’ne beş altı konak mesafede dağlar arasındaki altın madeni yataklarını dolaşmıştır. İstanbul’a döndü­ğünde bu madenlerin işletilmesi için yet­kililere başvurmuşsa da bir sonuç alama­mıştır.

1768 Rusya seferinin hazırlıkları de­vam ederken 1737-1738 yıllarındaki sefer masraflarının kayıtlı olduğu hazine kale­mi defterlerini inceleyerek tahminî bir savaş bütçesi hazırlamakla görevlendiri­len Kesbî Mustafa Efendi, Silâhdar Ham-za Paşa’nın sadârete tayini sırasında (7Ağustos 1768) mülâzım sıfatıyla Mektûbî-i Defterî Kalemi’nde önemli evrakın kaydı işiyle meşgul bulunuyordu. Osmanlı-Rus seferi başlayınca kendisine İsakçı Kalesi’nin tamiri ve Büyük Kale denilen kısmı­nın genişletilmesi görevi verildi. Serdârı-ekrem Yağlıkçızâde Mehmed Emin Paşa kumandasındaki Osmanlı ordusunun İsak­çı ovasında konakladığı esnada Rus saldı­rılarına uğrayan Hotin’den gelen yardım istekleri üzerine kaledeki durumu ince­leyip ordugâha rapor etmek için Hotin’e gönderildi. Ruslar’ın Hotin Kalesi’ne ikin­ci defa saldırdıkları 5 Temmuz 1769 tari­hinde Hotin’de bulunuyordu. Bu saldırı­lar sırasında kale çevresinde metrisler kazılması, top ve cephane nakli, topların kullanılmasında istihdam edilenlere yev­miye dağıtılması, şehid olanların tesbit edilmesi gibi işler yaptı.

Daha sonra İstanbul’a dönen Kesbî Mustafa Efendi, Küçük Kaynarca Antlaş-ması’nın ardından müzakereler yapmak üzere İstanbul’a gelen Rus elçisi Prens Nikolai Vasilevich Repnin’in şerefine İs­tanbul’daki Batılı elçilerin verdikleri ziya­fette Osmanlı Devleti’ni konu alan konuş­maları Rum asıllı aşçısı İstavri’ye rapor et­tirerek istihbarat hizmetinde bulundu. 1783’te tekrar Kafkasya’ya gitti. Burada­ki hizmetini tamamladıktan sonra ortaya Kesbi Mustafa Efendi’nin ibrelnümâyt Deulet adlı eserinin ilk iki sayfası çıkan vergi usulsüzlüğü yüzünden 1209′-da (1794-95) Halep’e gönderildi. Halep’­te iken elçilik tercümanlarına tanınan ver­gi muafiyetini istismar ederek ellerindeki bazı sahte belgelerin tercümanlık beratı olduğu iddiasıyla vergi yükümlülüklerini yerine getirmeyen 1500 kadar gayri müslim tacirin durumunu teftiş etti. Ölüm tarihi belli olmayan Kesbî Mustafa Efendi eserinin telif tarihi olan 1213’ten (1798) hemen sonra vefat etmiş olmalıdır.

Kesbî Mustafa Efendi İbretnümâyı Devlet adıyla yazdığı tarihiyle tanınır. 1768″de başlayan Osmanlı-Rus savaşına dair olan eserin İki nüshası bilinmektedir. Bunlardan biri İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’ndedir. Kütüpha­ne kayıtlarında müellifi Câvid olarak gös­terilen nüsha 218 varak olup müsvedde halindedir. Eserde Hulefâyi Râşidîn’den itibaren İslâm tarihi kısaca anlatıldıktan sonra 1738 yılında Rusya ile yapılan ant­laşma şartları ve esas olarak da 1768-1774 Osmanlı Rus savaşının safhaları an­latılmaktadır. Metinde ele alınan konular arasında bir bütünlük yoktur; aynı konu­daki bilgi ve belgeler farklı yerlere kayde­dilmiştir. İbretnümâ-yı Devlet’in diğer nüshası Millet Kütüphanesi’nde kayıtlıdır. Bu nüs­ha, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’n-deki yazmada sistemsiz halde bulunan belge ve bilgilerin yer yer tenkit ve değer­lendirmeye tâbi tutularak sistemli bir şe­kilde yeniden yazılmış şekli görünümün­dedir. Ancak bu nüsha bilinmeyen bir se­bepten dolayı 83b’de kesilmektedir. Mü­ellifin, İstanbul Üniversitesi Kütüphane­sindeki nüshayı yeniden kaleme almak istediği, fakat bunu bitiremediği bir tah­min olarak ileri sürülebilir.

1208 (1793-94) yılında inşa edilen Tırnova Bazarlık Camii ve İmaret Medresesi Camii için birer tarih düşüren Kesbî Mus­tafa Efendi şiirle de meşgul ol­muştur. Şiirlerinin toplandığı elli varaklık divançesinde 120 gazel bulunmaktadır. Yazma nüshası İstanbul Üniversitesi Kü­tüphanesi’nde bulunan ese­rin hatimesi 25 Cemâziyelevvel 1203 (21 Şubat 1789) tarihini taşımaktadır.

TDV İslâm Ansiklopedisi