Sosyoloji Sözlüğü

ANARŞİZM

  ANARŞİZM   Hangi şekilde olursa olsun otorite ve düze­nin gereksiz olduğunu ileri süren siyasî doktrin veya akım. Esas itibariyle anarşizm, Devlet'e düşmanlık şeklinde ortaya çıkmış İse de, Örgüttü sosyal ve dinî otoriteye karşı olma­sıyla da İlgi çekmiştir. Anarşizm insan hayatın­da...

ANAYASA

  ANAYASA   Bir devletin örgütlenmesini, siyasal organla­rını, bu organların İşleyişini, yönetenlerle yö­netilenlerin sahip oldukları temel hak ve Öz­gürlükleri düzenleyen temel yasa. Türkçe'de eskiden "Kanun-i Esasî" ve 'Teşkitât-ı Esasi­ye" denirdi. Bir devletin anayasası, o devletin kendisine göre yönetildiği kural ve ilkelerin bîr...

ANİMİZM

  ANİMİZM   Animizm, Yunanca anemosm sözcüğünden türemiş olup ruhun, hem iç yaşayışın ve nem­de biyolojik hayatın ana İlkesi olduğunu kabul eden görüştür. Buna göre ruh, bedenin serpi­lip gelişmesinde her şeye can veren bir hayat ilkesidir. Animizm görüşünde doğanın ve do­ğa...

ANALİTİK FELSEFE

  ANALİTİK FELSEFE   Aslında Yeni Pozitivizm (Neo-posİtİvİsm) ya da Mantıksal Pozitivizm (Logical Positi-vism) olarak orlaya çıkan, ancak "pozitivizm" terimini yeterli bulmayarak "modern deneyci­lik", "mantıksal deneycilik", "bilimsel deneyci­lik", "bilimsel felsefe", "analitik felsefe" nİtcle-mclcrinekonu olan pozitivizmin çağdaş biçim­lerinden biridir. Başta Anglosakson ülkeleri yani, Amerika...

ANALİZ

  ANALİZ   Yunanca yokluk (an) ekiyle zincir (alıısis) kelimelerinin birleşiminden türetilen terimin anlamı, aralarında bulunan bağı çözmek, kal­dırmak, ıslah etmek, ölçmek demektir. Latin-ceye Analytice olarak geçmiş ve sadece man­tık kavramı şeklinde kullanılmıştır. Bir bütünün (küll) maddi (kimyasal çözel-me) ya da manevi (tanımı...

AMEL

  AMEL   Canlılardan bir kast ve niyetle sadır olan tüm fiillere amel adı verilir. Amel, fiilden da­ha özel bîr anlama sahip olup, mutlaka bir ka­sıl ifade eder. Bu bağlamda, canlılardan sadır olan kasıtsız ve niyetsiz davranışlara//// denir­ken, bir İrade...

ANAERKİL DÜZEN

  ANAERKİL DÜZEN   Aile ve devlet idaresinde annenin veya anne soyundan gelen en yaşlı bir kadının hakim olduğu toplum düzenine anaerkil düzen denir. Böyle toplumlarda, çocuk anneye ve annenin ailesine nisbet edilir, onların soyuna ait kabul edilir. Hem mirastan yararlanma, hem...

ANALİTİK

  ANALİTİK   Analitik terimi daha çok Kant felsefesinde sentetik (synthetic) terimiyle karşıt anlamda kullanılmaktadır. Sıfat ve İsim olarak kullanıl­ması halinde farklılıklar gösterir. Kant bilginin kavramlar, yargılar, akıl yürüt­meler olmak üzere üç unsuru ve bunları karşı­layan duyarlık (sinnlichkcit), anlık (müdrike, verstand) ile akıl...

ALT-KÜLTÜR

  ALT-KÜLTÜR   Bir sosyal grubun veya zümrenin, bünyesin­de yaşadığı ülke veya toplumun genel kültür bütünü İçinde, etnik, dini, yerel ve meslekî ne­denlerle farklılık gösteren dilleri, elbiseleri, evleri, çocuk yetiştirme tarzları, hayat ve dün­ya görüşleri, yaşama biçimleri vardır. İşte bu farklı...

ALTYAPI VE ÜSTYAPI

  ALTYAPI VE ÜSTYAPI   Altyapı ve üsl yapı terimlerinin her İkİsİ de ekonomi (altyapı) ile diğer toplumsal formlar (üstyapı) arasındaki ilişkileri analiz ederken Marksist sosyologlar tarafından kullanılmış­tır. Üst yapı genellikle devlet, aile yapısı ya da toplumda var olan ideoloji türleri...

AMBARGO

  AMBARGO   Bir geminin, bulunduğu limandan çıkmasını geçici bir süre yasaklayan devlet buyruğu. Da­ha geniş anlamıyla; bir mal alım, satım ve nak­linin, serbest sürümünün politik, askeri ve ekonomik nedenlerle devlet kuvveti kullanıla-rakyasaklanmasıdır. Ambargo, daha ziyade is­yan, savaş ve savaş ihtimalinin...

AKRABALIK

  AKRABALIK   Doğum, evlilik ya da evlatlık akdiyle gerçek­leşen insanlararası İlişki. Akrabalığın temel özellikleri biyolojik olmaktan çok sosyal bir boyuta sahiptir. Akrabalık genellikle sosyal antropolojinin en güç alt-alanlarından birisi olarak kabul edilmiş ve yoğun teorik tartışma­lara sahne olmuştur. Bunun da...

ALAN ÇALIŞMASI

  ALAN ÇALIŞMASI   Alan çalışması ilk kez antropolojide uygula­nan ve daha sonraları sosyoloji başta olmak üzere diğer bazı sosyal bilimlerde (sosyal psi­koloji, sosyal antropoloji, v.b) de uygulanan bir araştırma yöntemidir. Antropolojide (eski adıyla etnografide) alan çalışması egzotik top­lumların ilk elden...

ALGI

  ALGI   Algı kelimesinin arapça karşılığı olan idrâk, "ulaşmak, yetişmek, künhüne vakıf olmak" gİ-bi anlamlar taşır ve bir etkiye maruz kalma ve ona uyum sağlayarak karşı harekette bulunma olgusunu dile getirir. Benliğin bilinç aracılığıy­la kendi durumu ve eylemleri hakkında elde...

ALTIN ÇAĞ

  ALTIN ÇAĞ   Hint, Çin, İran, Yunan, Mezopotamya, Mı­sır ve Kızılderili gibi dini geleneklerde olduk­ça benzer anlatımlarla paylaşılan çevrimsel (cyclical) zaman anlayışında dört çağ'dan bi­rincisine altın çağ adı verilir. Evrene ve insana açıklama getirmek üzere Yaratıcı ile yaratıkları kesintisiz bir akış...

AKİT

  AKİT   Sözlük anlamı yemin, ahd veya satı§ı sonuç­landırmak, sağlamlaştırmak demektir. İslam fıkhında akit: "İki iradenin bir bağlılığı meyda­na getirme ya da nakli veya sona erdirilmesin­de tevafuk etmesidir." Örneğin nikah bir akit-tir. Fıkıhçılar (j'ukahâ) akti, onu oluşturan bö­lümler olan icab...

AİLE SOSYOLOJİSİ

   AİLE SOSYOLOJİSİ   Aİlc sosyolojisi, ailenin görevi, yapısı, tarihî süreç içindeki gelişimi, aileyi teşkil eden birey­ler ve bunların rol ve statülerini, ailenin için­de bulunduğu toplumun siyasal, dini, ekono­mik, sosyal ve kültüre! yapısına güre inceleyen sosyoloji dalıdır. Pek çok sosyolog ve...

AGNOSTİSİZM

   AGNOSTİSİZM   Gerçek ve mutlak varlığın, kendinde nesne­lerin ve dayanağının insan ruhu tarafından bi­linemeyeceği öğretisine agnostisizm denir. Dolayısıyla gerçek varlığa, a) ya büsbütün eri-ş, İlemeyeceği; b) ya da akıl ve bilgiyle değil de, ancak İman ile ulaşılabileceği ileri sürülür. Thomas...

AKIL

  AKIL   İnsanın düşünme, bilme, davranışlarını belir­leme, denetleme ve yargılaması ya da iyiyi kö­tüden, doğruyu yanlıştan, hakkı batıldan ayır-masıyla İlgili kabiliyeti veya dirayetine topluca akıl denir. Belli yargıların başka yargılar ile mantıksal bağlantılarını kavramak; olayları yönlendiren ve düzenleyen İlkeleri (kanunların) bulmak,...

AİLE

  AİLE   Aile, en az evli iki yetişkin İnsandan ve ço­cuklardan meydana gelen kurumlaşmış bir bi-yolojik-toplumsal gruptur. En asgari işlevleri, cinsel ilişkileri de içine alan duygusal ihtiyaçla­rın tatmini ve kontrolünün sağlanması ile Üre­me; aile ve çocuklar için sosyo-kültürel bir or­tamın...

AHLAK

  AHLAK   Ahlaklı olmanın anlamını ve özellikle insa­nın davranışına yol gösteren ve ona rehberlik eden düşünce ve inançları (İslâm, Hristiyanhk ya da ateizm gibi) araştıran felsefe dalına ah­lak, denir (ethics). Ancak Batı dillerinde biz­deki ahlak kelimesine karşılık etik'in yanında morale...

AFRİKA BİRLİĞİ ÖRGÜTÜ

  AFRİKA BİRLİĞİ ÖRGÜTÜ   Güney Afrika Cumhuriyeti ile Namibya'nın dışındaki bütün Afrika ülkelerinin üye bulun­dukları uluslararası bölgesel bir örgüt. Afrikalılar arasında dayanışmayı ve birliği güçlendirmek, iş birliğini geliştirmek, ülkele­rin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü ve ege­menliklerini savunmak, sömürgeciliğin her türlüsünü yok etmek, ırkçılığa ve...

AHİLİK

  AHİLİK   Ahilik, terim olarak füıüvvet prensip ve esas­ları dahilinde, V./XI. yüzyılda Türkistan ve İran'dan Anadolu'ya kadar uzanan bölgeler­de, özellikle ticaret ve sanayi merkezlerinde, daha çok esnaf ve sanatkarları bünyesinde top­layan, onlara destek olan bir teşikatııı adıdır. Ahi kelimesinin kökü hususunda kesin...

ADALET

      ADALET   Herkese hakkı olanın verilmesini öngören ahlakî ilke. Toplum örgütlenmesinde malların, hakların ve görevlerin veya şereflerin aril-metİkbölüşiiJmesincadaletiııyerine getirilme­si denir. Adalet herkesin yeteneğine ve top­lumda oynadığı role uygun olarak dağıtıldığı zaman doğru dağıtılmış kabul edilir. Aynı za­manda, neyin doğru, neyin yanlış...

ADAK

ADAK   Tanrı'ya veya onun yerine kabul edilen yüce bir güce saygı göstermek ve rızasını kazanmak amacıyla bir fedakârlıkta bulunmak yahut bir ibadeti yapmak için verilen söze adak denir. Farklı din ve anlayışlara göre, adağın niteliği değişmekledir. Eski Yunan'da bazı...

En Çok Okunanlar