Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

HARAM

  HARAM   Yapılması dini bakımdan yasaklanan herhangi bir şey. İçki içmek, kumar oyna­mak, zina yapmak, başkasının malını hak­sız yere yemek gibi. Haramlar Haynihİ haram, ligayrihi ha­ram kısımlarına ayrıldığı gibi, haram-ı kati ve haram-ı zannî kısımlarına da ayrı­lırlar. Liaynihi haram: Kendisinde bulunan bir kötülük...

HALK

  HALK   Dilimize arapçadan geçmiş olan "halk" kelimesi, "aynıülkedeyaşayan, aynı devle­tin tabiiyetinde bulunan insan topluluğu" anlamına geldiği gibi, ayn ülkelerde yaşa­dıkları halde aynı ırktan gelen insan toplu­lukları anlamında da kullanılır. Belli bir bölgede veya çevrede yaşayanların hepsi­ne, yahut bir ülkede idareciler...

HALK KÜLTÜRÜ

  HALK KÜLTÜRÜ   Belirli bir toprak parçası üzerinde yaşa­yan bir halkın kendisine has hayat anlaşıyı-na, dünya görüşüne, örf ve âdetlerine, ge­leneklerine, yaşayış tarzına, dini-ahlaki değerlerinin hepsine birden halk kültürü denir. Halk kültürünün sosyal yönden çok önemli olduğu bugün herkesçe kabul...

HAKİMİYET

  HAKİMİYET   Hakimiyet (egemenlik) hüküm koyma, hüküm verme yetkisi, yüksek egemenlik (sovereignty) anlamlarına gelir. Hakimi­yeti hukukçular ve siyaset bilimcileri ge­nel olarak şu şekillerde tanımlarlar: J.Bodin'e göre hakimiyet, yurttaşlar ve uyruklar üstünde yasayla kısıtlanmamış en yüksek iktidardır. J. J.Rousseau'ya gö­re genel iradenin uygulanması,...

HAFIZA

  HAFIZA   Geçmişteki yaşantıların kısmen veya ta­mamen bilinçte canlı tutulmasını ve yeni­den oluşturulmasını ifade eden, onların yaşadıklarını anlatmak isteyen bir terim­dir. Hafıza, insana özgü olup hayvanlarda-Irî-alışkanlık yetisinden farklıdır. Hafıza, üç aşamalı bir süreç içinde ele alınır. Bunlardan ilki, belli bir yaşantının...

HAKİKAT

  HAKİKAT   Bir nesnenin gerçek anlamına ulaşıp ya-kînen algılamak, mutabakat, muvafakat, kendi zâtına (nefsü'1-emr) uygunluk, inkârı hiçbir zaman doğru ve haklı olmayan gerçek varlık gibi anlamları ifade eden "hakk" kelimesinden türetilen hakikat, so­yut bir isim olarak gerçeklik anlamına ge­lir. "Bİr...

HAC

HAC   Sözlükte Hac kutsal yerleri ziyaret et­mek demektir. Dini yönden ise-şöyle ta­nımlanmıştır. "Bir takım özel işlerle belli bir zamanda, belli bir yeri ziyaret etmek." Özel işlerden maksat; ihrama girmek, Arafat ve Müzdelİfe'de vakfe'de bulun­mak, Mekke'deki Beytullah'ı tavat et­mek, Mina'da...

GÜNAH

  GÜNAH   Ash Farsça bir kelime olan günah, lügat-ta; "suç" anlamına gelir. Terim anlamı ise; "Allah'ın emirlerine aykırı olan ve ahi-rette cezayı gerektiren iş, dini suç" mana­sına gelmektedir. Arapçada günah keli­mesinin karşılığı olarak zenb, masiyet, ism, cürm, seyyie, fahişe, günah,...

GÜVENSİZLİK

  GÜVENSİZLİK   Güvensizlik, kişinin amaçları, idealleri, yetenekleri ve başkalarıyla ilişkileri ile il­gili belirsizliklerinden kaynaklanan, çeşit­li sıkıntılarla karşılaştığında ortaya çıkan yardımsızlık, korunmasızhk ve yetersizlik duygusunu anlatan bir kavramdır. Güven­lik terimi gibi psikolojide özellikle Erik H.Erikson'un adıyla birlikte anılır. Erikson'a göre, insan hayatının ilk evre­si^...

GÜDÜ

  GÜDÜ   Organizmayı bir amaca yönelik davranı­şa iten iç güce güdü adı verilir. Organiz­manın bir amaca yönelebilmesi için önce­likle dengesinin değişmesi (homestasis'in bozulması) ve hoşnutsuzluk yaratan bir gerginlik halinin ortaya çıkması gerekir. Bunu daha sonra, değişikliği eski haline getirebilme ve...

GÜÇ DENGESİ

  GÜÇ DENGESİ   Uluslararası siyaset alanında, özellikle birbirine rakip sayılan iki devletin askerî güçlerinin denk olup olmadığını dile getir­mek için kullanılan bir kavram. Göç den­gesi kavramı yakın zamanlarda ABD ile SSCB arasındaki silahlanma yarışı dolayı­sıyla yaygınlık kazanmıştır, ama terim ola­rak değilse...

GRUP

  GRUP   Grup, bir ilkeyle ye bir üyelik hak ve gö-122 görevleri dizisiyle birbirine bağlanmış birey­ler topluluğuna verilen addır. Gruba gir­mek için gerekenleri yerine getirmeyi ka­bul eden kişi grubun üyesi olmuş olur ve grup içinde belirli bir statü elde...

GREV

  GREV   İşçilerin topluca çalışmamak suretiyle iş­yerinde faaliyeti durdurmak veya işin nite­liğine göre önemli ölçüde aksatmak ama­cıyla aralarında anlaşarak veyahut bir ku­ruluşun aynı amaçla çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarına "g-rev" denir. Diğer bir ifadeyle grev, belli bir bölgede...

GÖSTERGEBİLÎM

  GÖSTERGEBİLÎM   Semiolojiyle eşanlamlı olarak kullanılan Semiotik (gÖstergebİlim) terimi, en genel anlamda işaretlerin İncelenmesi olarak ta­nımlanabilir. GÖstergebİlim bir bilim ala­nı olarak tüm iletişim ve bildirim sistemle­ri ile formlarım inceler. Göstergebilimin teori ve yöntemlerinin gelişmesi spesifik alanlarda olmuştur: Önce tıpta, daha...

GÖZLEM

  GÖZLEM   Neden ve kanunlarım bulmak için olayla­rı doğada oluştuğu gibi incelemek amacıy­la yapılan faaliyete gözlem denir. Gözlem­de, gözlemi yapan genellikle edilgin di r. Örneğin, tesadüfen göğe bakan bir gökbi­limcinin gözlerinin önünden bir yıldız ge­çebilir. Fakat gözlemci etkin de olabilir....

GNOSTİSİZM

  GNOSTİSİZM   İrfan (gnose), bilgi, yüksek ilim ve mari­fet manalarına gelir, fakat ilmî bilgiden farklıdır. İrfan, ilham edilmiş bilgi, arifa-ne bilgi ya da gizli bilgi demektir ki, böyle bir bilgi herkesin elde edebileceği bir bil­gi olmayıp, bazı kimselere mahsus...

GÖRÜNÜŞ

  GÖRÜNÜŞ   Görünüş belli, açık, beş duyuya hitabe­den, gözlem ve deneye giren demektir. Varlık felsefesinde "gerçek"in bulunması ve bilinmesi insan zihnini bir takım analiz­ler yapmaya sevketmiştir. Şöyle ki bizi iç-ten-dıştan kuşatan hadiseler vardır. Aca­ba, "gerçek" bunlardan mı ibarettir, yok­sa bunların...

GETTO

  GETTO   Eskiden Yahudilerin şehirlerde ayrı ya­şadıkları mahalle; günümüzde daha çok azınlıkların ve yabancıların yaşadıkları şe­hirlerin belli mahalle veya bölümleri için kullanılır. Bu terim yaygın biçimde savaş öncesi Avrupa şehirlerindeki Yahudi mahallele­ri İçin kullanılmakta ise de, sosyolojide getto terimi şehrin herhangi bir...

GİRDİ-ÇIKTI

  GİRDİ-ÇIKTI   Girdi-çıktı analizi, ekonominin sektörle­ri ya da endüstrileri arasındaki üretim iliş­kilerini inceleyen ve bu ilişkileri iç tutarlı­lığı olan bir çerçevede sunan deneysel bir analiz yöntemidir. Milli gelir ve kısmi denge analizleri eko­nomide bir çok deneysel problemin irde-lenm esinde yeterli bir çerçeve...

GEŞTALT

  GEŞTALT   AI m anca'dan duaya dillerine geçmiş bu sözcük, bir şekil, kalıp ya da organize edil­miş bir bütünün, ayrı ayrı parçalar halin­de düşünülen unsurlarından farklı nitelik­lere sahip olduğunu anlatan bir terimdir. Örneğin bir melodi ayrı ayrı notaların toplamından daha...

GERİLEME

  GERİLEME   Bir istatistik terimi olan gerileme, bir de­ğişkendeki değişmeyi ifade eder. Bu de­ğişme kısmen değişkenin artı bir yanlış faktörle bir başkasına bağlı olması duru­muyla belirlenmektedir. Örneğin trafik kazalarının genel olarak karayolu üzerin­deki araçların sayısındaki artışlarla doğru­sal bir biçimde arttığı...

GERİCİ

  GERİCİ   Her türlü yeniliğe karşı olup eski inanç ve kuruluşlara geri dönülmesini ve onlara bağlı kalınmasını isteyen kişi ya da grup. Gericilik ya da gerici sadece değişikliğe karşı çıkanlara değil, aynı zamanda günü­müzde ulaşılamamış olan bîr takım özel­liklere (disiplin,...

GERİ-BESLEME

  GERİ-BESLEME   Verili bir sistemde, alınan bilgilerin (in-formation), yani girdilerin (input) çıktı (o-utput) haline dönüşmeleri sürecinde, so­nucu amaca uygunluk ve hatalar açısın­dan sınayan ve düzelten düzenleyici meka­nizmayı ifade eden terim. Fakat bu ta­nım, geri-beslemenİn sibernetik yönden tanımıdır. Bîr sistemin işlevlerini...

GERÇEKÇİLİK

  GERÇEKÇİLİK   Bilgimize konu olan şeylerin ya da varlı­ğın bilincimizden bağımsız ve nesnel oldu­ğunu söyleyen görüşe gerçekçilik denir. Gerçekçilik, eski Yunan felsefesinde ve Orta Çağ Skolastiğinde felsefenin temel sorunlarıyla ilişkili olarak kullanıldı. Ayrı­ca bilgi teorisi bakımından nesneyi özne­ye, yani bilginin...

FIZIKALİZM

  FIZIKALİZM   Fizik biliminin dilini bütün Öteki bilimlere uygun evrensel bir dil haline getirmek İsteyen öğretiye fizikalizm adı verilir. Bu öğreti, Özel­likle, önermelerin mutlak ve Öznelerarası doğ­rulanmasını sağlamak üzere, bütün bilimlerin birleşmesini öngören yeni-pozitivistlerin görü­şü nü yansıtır. Ayrı ayrı bilim dallarını bir...

En Çok Okunanlar