Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

Fundamentalizm Nedir ?

Fundamentalizmin Tanımı Türkçede ‘köktencilik’ olarak ifadesini bulan fundamentalizm kavramı, Latince ‘fundament’ kelimesinden türetilmiştir ve sözlük anlamı olarak ‘temel’, ‘esas’, ‘esaslı’ anlamlarına gelir.1 Tek bir tanımı mümkün olmamakla birlikte bir dini hareket olarak fundamentalizm, özellikle kutsal metinde yer alan...

Ataerkillik Feminizm

Ataerkillik Feminizm feminizm' terimi Latince kadın anlamına gelen 'femina'dan türetil­miştir ve köken olarak 'kadınsı özelliklere sahip olmak' anlamını taşır. Bu terim Kadın Hareketinin, kadınların eşit haklar mücadelesinin genel adı olarak ve yirminci yüzyılda cinsiyet eşitliği...

IRKÇILIK

  IRKÇILIK   Bazı ırkların diğerlerinden üstün olduğu­nu savunan görüş ve bu ırklara mensup olanlara diğer ırklardaki insanlardan çok ve üstün haklar tanınmasını isteyen siya­sal akım. Irkçılık XIX. yüzyılda Fransız Joseph-Arthur de Gobineau ve İngiliz Houston Stewart Chamberlain tarafın­dan bilimsel bir...

HÜR DÜNYA

  HÜR DÜNYA   Esas olarak II. Dünya Savaşı sonrası dö­nemde, komünist blok dışında kalan Batı­lı ülkeler için kullanılmış bir deyim. Döne­minin İngiltere Başbakanı Winston ChurchüTin komünist dünya ile liberal dünyayı birbirinden ayıran bir demir perdeden bahsetmesi ile, bu perdeningerisin-de kalan...

HÜMANİZM

  HÜMANİZM   Humanismus kelimesini Yeni Çağlarda ilk kullanan Friedrich Immanuel Niet-hammer (1776-1848) adında bir Alman Pedagog olmuştur. Niethammer bu keli­meyle, insanın eğitimindeki iki temel eğilir mi belirtmiştir: "insanseverlik" ve "insan­cılık". Ünlü Fransız sözlükçüsü Littre'nin 1860'lardaki sözlüğünde humanismus ke­limesine yer verilmemiştir. Kelimenin an­cak...

HÜKÜMET

   HÜKÜMET   Hukuk ve siyaset biliminde bîri dar, di­ğeri geniş anlamda kullanılan ve çeşitli an­lamları olan bir kavramdır. Dar anlamda, bir devletin otoriteye ilişkin kaçarları uy­gulayan ve yürütme gücünü temsil eden bakanlar kurulunu ifade eden hükümet kavramı, geniş anlamda bir...

HURUÇ

  HURUÇ   Yöneticilere karşı -genelde silahlı- baş­kaldırı anlamına gelir. İslam Devlet siste­minde, görevde kalması ümmetin iyiliği açısından sakıncalı olan yöneticiler, Ehl-i Hail ve'l-Akd tarafından görevden uzak­laştırılırlar. Yönetici kendi kararıyla da görevden çekilebilir. Silahlı isyanlar ve benzeri ayaklanmalar, Ehl-i sünnet'in bü­yük bir...

HOŞGÖRÜ

  HOŞGÖRÜ   Gücenmeyi gerektiren bir tutum, ya da davranış karşısında tepki götermeme, ta­hammül gösterme hali. Batıda mezhepler arası çatışmaya karşı çıkmak, ya da bilim-din tartışmalarında baskıya karşı kul­lanılan bir kavramdır. Batıda felsefi bir kavram olarak, XV.-yüzyılda Nicalaus Cusanus tarafından ile-Tİ sürülmüş,...

HİYERARŞİ

  HİYERARŞİ   Toplumsal örgütlerde iktidarın ve görev­lerin kademelendirihnesini, ast-üst ilişki­lerine göre düzenlenmesini ifade eden kavram. Kelimenin aslı Yunanca hierark-ftt'a'dan gelmekte olup Eski Yunan ve Bi­zans' ta" kutsal hakimiyet" manasında kul­lanılmıştır. Kilise teşkilatının Papadan aşağıya doğru inen örgütlenmesini ifade etmek için de...

HİSTERİ

  HİSTERİ   Çatışma ve bastırmadan doğan psiko-nevrotik bir rahatsızlık olan histeri, bir tür nevrozdur. Histerikler (histeri hastalı­ğına tutulmuş olanlar) sık sık durumların­dan şikayet ederler ve fiziksel bir hastalı­ğın semptomlarını sergilerler. Uygulama­da, herhangi bir fiziksel rahatsızlığın semptomları histerilerde taklit edilebilir. Her ne...

HİPNOZ

  HİPNOZ   Yunanca'da "uyku" anlamına gelen hip­noz, bilimsel olarak yeni enformasyonlar almaya nispeten açık bîr kişideki belirli bir noktaya yoğunlaşmış dikkat şekli ola­rak tanımlanır. Daha dar bîr anlamda trans-benzeri bir durumun bir kişi tarafın­dan bir başkasında ortaya çıkartılması an­lamına gelir....

HİNT DÜŞÜNCESİ

  HİNT DÜŞÜNCESİ   M.Ö. 1250-800 yıllan arasında yazıya geçirilmiş Veda adlı kitaplardaki inançla­rı temel almakla birlikte, başlangıcı bin­lerce yıl daha ötelere uzanan, sonralarıy-sa, gerçekleşen çeşitli açılımlarla daha bir genişlik ve yaygınlık kazanmış bulunan ay­nı amaca yönelik ve oldukça benzer yo­rum...

HİMAYECİLİK

HİMAYECİLİK   Ekonomiyi dış rekabetten korumayı amaçlayan ve devlet müdahaleciliğini sa­vunan doktrine himayecilik adı verilir. Hi­mayecilik doktrini Merkantilizmle başla­mıştır. Merkantilistler ekonomik milliyet­çiliği esas kabul etmişlerdir. Dış ticarette İhracatta teşvik, ithalatta ise kısıtlayıcı bir politika izlemişlerdir. Mamul malların it­halatım yüksek gümrük tarifeleri...

HİKMET

  HİKMET   Geniş kapsamlı bir kelime olan hikmet, kullanıldığı yer ve konumlara göre farklı anlamlar ifade eder. Masdar olarak kulla­nıldığında kötülüğün engellenmesi ve iyili­ğin elde edilmesi anlamlarını içerir. Hü­küm, hükümet ve ahkam kelimeleri bu an­lamlardan türer. Ancak genel anlamının yarar...

HİLOZOİZM

   HİLOZOİZM   Yunancada/ıyfe (madde) ve zoon (canlı) kelimelerinin birleşmesiyle meydana gelmiş olan hylozoizm kelimesi maddenin, dolayısiyle bütün âlemin canlı olduğunu savunan görüştür. Bu öğretiye göre canlı-tık, maddenin ayrılmaz bir Özelliğidir ve madde ile canlılık birbirinden ayrılamaz. Milet Okulu, varlığın temel...

HİDÂYET

   HİDÂYET   Doğru yolu arama, doğru yola girme, Al­lah tarafından bir kimsenin kalbine ilham olunan Hak yolu arama arzusu, doğru dîn, İslâm dîni, İrşad etme, doğru yolu gösterme gibi anlamlara gelen "hidâyefi, Seyyid Şerif el-Cürcânî şöyle tarif eder: "Hidâyet: Talep...

HIZLANDIRAN

  HIZLANDIRAN   Hızlandıran prensibi, tüketim harcama­larının, müteşebbislerin yatırım kârları ve buna bağlı olarak milli gelir üzerindeki et­kilerini açıklamaktadır. Bu kavram tarihi gelişim içerisinde "çarpan"dan çok daha eskilere uzanmaktadır. 1913' de Aftalion (Les Crises Penodiaues de Surprodacti-on), 1917'deJ.M. Clark (Bussiness Acce-leraüon and...

HİCRET

  HİCRET   Hicret, kelime anlamı olarak genelde bir kimsenin yurdunu terkederek başka bir yere gitmesi demektir. İslam termino­lojisinde ise Allah Resulünün (s.) Mek­ke'den Medine'ye göçmesi olayım ifade eder. Bu ikinci ve özel anlamında Hicret, İs­lam tarihînin en önemli olaylarından biri ve...

HIRİSTİYANLIK

  HIRİSTİYANLIK   İlk olarak, Hz.İsa'nın tabilerine Romalı­ların bir küçümseme ifadesi olarak "Nası-ralı isa'ya uyanlar (Hrist-os)" anlamında verdiği Hıristiyan adından gelen ve daha sonra Hz. İsa'ya tabi olma iddiasında bu­lunanların dinine ad olarak kalan semavi din. Bugün tüm tarihi ve arkeolojik...

HERMENÖTİK

  HERMENÖTİK   Türkçeye genellikle "yorumsama" diye çevrilen hermenötik, "anlama" ve "yorum­lama" sorunlarıyla ilgilenen çeşitli yazarla­rın görüşlerini tanımlamak üzere kullanı­lan bir terimdir.                                      Hermenötik terimi biri geniş, diğeri da­ha dar iki bağlamda kullanılır: 1-Kitab-ıMukaddes'inmanevi hakikati­ni bulup yorumlamakla UgUi Hıristiyan te­olojisinde bir disiplindir. İncil'in her nes­le...

HERMETİSİZM

  HERMETİSİZM   Yazının mucidi, yazıya dayalı tüm sanat­ların koruyucusu olarak kabul edilen Mı­sır Bilgelik Tanrısı Thoth'un (Yunanca adı: Hermes Trismegistos: "Üç Kez Yüce Hermes" yazdığına inanılan batini, gizli ilahiyat ve felsefe metinlerine dayalı mis­tik öğreti. Ancak gerek bu öğretinin da­yandığı...

HELÂL

  HELÂL   Şeriatın caiz saydığı, yapılmasında ve iş­lenmesinde bir sakınca görmediği şey, ter-kedilmesi işlenmesine tercih edilmeyen husus, mubah. Allah Teâlâ bir ayeti kerimede şöyle bu­yurmuştur.: "O, o yaratıcıdır ki, yerde ne varsa hepsini sizin için yaratmıştır." (Baka­ra, 29) Bu ayet, yeryüzünde...

HEGELCÎLİK

  HEGELCÎLİK   Genel olarak Hegel ve ona bağlı olanla­rın meydana getirdikleri, mutlak idealizm ve diyalektik yöntem anlayışlarını benim­seyen felsefi akıma Hegelcilik adı verilir. Hegel felsefesinin mantıksal bir sistem ol­ması, ilkelerinin ve yönteminin çeşitli alanlara uyarlanması nedeniyle 1830-40 yılları arasında Almanya'da...

Sembolik Etkileşimci Yaklaşım – Aile Sosyolojisi

  Sembolik Etkileşimin pragmatizme dayanan üç temel ilkesi vardır:i)    İnsanlar kendileri tarafından anlam/önem atfedilen (yüklenilen) davranışlarda laşımlardan yararlanıldığı gözlenmektedir. Sosyolojideki kuramsal yaklaşımların, modernist çerçevede “Sembolik Etkileşimcilik” gibi daha mikro yaklaşımlardan, “İşlevselcilik” ve “Çatışmacılık” gibi daha makro...

HAZCILIK

  HAZCILIK   Hazcılık, hayatın anlamını ve amacını hazda arayan dünya görüşünü ifade eder. Ayrıca hazzı ahlak ilkesi olarak kabul ede­rek, ahlâki davranışların amacım ve kısta­sım bunda bulan ahlak öğretisine de hazcı­lık denir. Antik Yunan felsefesi ve özellik­le Sokrates-sonrası felsefe akımları...

En Çok Okunanlar

Kategoriye Göre Sırala