İstidlal Nedir, Ne Demek -Mantıkta- Anlamı

22

İstidlal. Bir veya birden çok önermeden başka bir önerme çıkarma, akıl yürütme anlamında mantık terimi.

Sözlükte “yol gösterme, rehberlik et­me” anlamındaki delâlet kökünden tü­reyen ve “birinin rehberliğini isteme, delil arama” gibi mânalara gelen istidlal keli­mesi mantık terimi olarak “bir iddiayı is­pat etmek amacıyla delil ortaya koyma” anlamında kullanılır. Günümüz Türkçe’­sinde çıkarım ile karşılanan istidlalin Fransızca karşılığının “raisonnement” ol­duğunu söyleyen İsmail Fenni Ertuğrul, “inference” teriminin daha genel bir anlama geldiğini ve istidlal (raisonnement), istintaç (deduction), istikra finduction) yöntemlerinin üçünü de kapsadığını be­lirttikten sonra istikra yoluyla olan istid­lale “inference” denmesinin daha uygun olacağını ve çoğunlukla bu mânada kul­lanıldığını söylemektedir.

İstidlal, zihnin daha önce bilinen bir ve­ya birden çok önermeden (kazıyye) bilin­meyen bir önermeyi sonuçlandırma, açı­ğa çıkarma işlemidir. Diğer bir ifadeyle istidlal, daha önce doğruluğu bilinen ya­hut doğru olduğu sanılan bir hüküm ve­ya hükümlerden hareketle bilinmeyen bir hükme ulaşmaktır. Bu ise bilinmeyene ulaşabilmek için bilinen hükümleri belli bir şekilde düzenlemeyi gerektirir. Şu hal­de istidlal, bir veya birkaç önermenin di­ğer bir önermeyi doğrudan yahut dolaylı olarak içerdiğini ispat etme işlemidir. Me­selâ, “Dünya değişkendir Her değişken yaratılmıştır” önermelerinin doğruluğu önceden bilinirse bunlardan. “Dünya ya­ratılmıştır” önermesine ulaşılır.

Bazı mantıkçılara göre istidlal, zihnin tikelden tümele veya tümelden tikele ya da iki tikelin birinden diğerine intikalidir. Eğer intikal tikelden tümele yahut sebep­liden sebebe olursa buna “istidlâl-i innî”, aksi olursa “istidlâl-i limmî” denir. Meselâ bir yerden duman çıktığını görerek orada ateş bu­lunduğunu istidlal etmek istidlâl-i innî, gece ateşi görüp de ondan duman çıktı­ğını istidlal etmek istidlâl-i limmî türün-dendir. Bir istidlalde en az iki önerme var­dır. Bunlardan daha önce bilinen önerme veya önermelere öncül [mukaddem, meb­de] öncüller vasıtasıyla ulaşılan önermeye de sonuç [netice, dâva. matlûb] adı verilir.

İstidlal bir zihin ameliyesi olduğundan çeşitli istidlal tiplerinin araştırılması psi­koloji ve mantığın ortak alanıdır. Ancak mantık, hakikat olanı ortaya koymak için kendi geçerliliği açısından farklı istidlal tiplerini inceler; değerlerine göre sırala­ma yapar; sonuç veren ve vermeyen is­tidlal şekillerini birbirinden ayırır. Psiko­loji ise istidlali verdiği bilginin geçerliliği veya geçersizliği yönünden araştırmayıp istidlal yaparken zihnin nasıl bir ameliye yürüttüğünü anlamaya çalışır.