Hamparsum Limonciyan Kimdir, Hayatı, Besteleri, Hakkında Bilgi

76

HAMPARSUM LİMONCUYAN (1768-1839)

Osmanlı, besteci. Türk müziğinde uzun süre yaygın biçimde kullanılan ve kendi adıyla anılan nota sistemini oluşturmuştur.

İstanbul’da doğdu, aynı kentte öldü. Harputlu yoksul bir Ermeni ailesinin çocuğuydu. İlköğrenimini tamamladıktan sonra bir terzinin yanma çırak verildi. Müziksever, zengin bir Ermeni ailesi olan Düzyanlar’ ın koruyuculuğunda yetişti. Bu ailenin Kuruçeşme’ deki yalısında müzik öğrenmeye başladı. Hem kiliselere, hem mevlevihanelere giderek müzik bilgisini ilerletti.Beşiktaş Mevlevihanesi’nde Hammamizade İsmail Dede’yle tanıştı. Çalışmalarını IILSelim’in de desteklemesiyle, bir nota sistemi oluşturdu.

Kilise müzikçisi olarak çalıştı. Kendi nota sisteiniyle müzik öğrettiği için kilisedeki din adamlarıyla arası açıldı. Düzyanlar’m ölümünden sonra geçim sıkıntısı çekti. Evinde özel dersler verdi. Oğullarından Zenop Limoncuyan da zamanının tanınmış ney-zenlerindendi.

Hamparsum Limoncuyan Türk müziğinde yenilik arayışlarının yoğunlaştığı bir dönemde yaşamıştır.

IlI.Selim zamanında, Hamparsum’un yanı sıra, Ab-dülbâkî Nâsır Dede’nin de ayrı bir nota yazısı geliştirmiş olması, o dönemde notanın değer kazandığını ve notaya geçmişte olduğundan daha fazla gerek duyulmaya başlandığını gösterir.

Hamparsum’un nota yazısı, Batı notasının bugün uygulanan biçimiyle benimsenmesine değin, Türk müziğinde kullanılan en yaygın sistem olmuştur. Bu sistemde notalar soldan sağa doğru yazılır. Sesleri gösteren işaretler Hamparsum’un kendi buluşudur; bunlar Ermeni alfabesindeki harflere benzer. Notaların değerini bildiren işaretler notanın üstüne yazılır, seslerin üstüne konulan birnokta 2’lik, iki nokta 4’ük, yanlamasına küçük bir çizgi l’lik, iki çizgi 8’lik, küçük bir daire 16’lık, iki daire 32’lik değerleri gösterir. Her sesin ayrı bir karşılığı vardır, bu yüzden diyez, bemol, natürel seslerin işaretleri kolayca ayırt edilebilir. Hamparsum notasının bir de sonradan geliştirilmiş özel ya da gizli işaretli bir biçimi vardır. Bunu pek az müzikçi öğrenebilmiştir.

Hamparsum notasında bir sekizlik oktavda on dört ses bulunur. Bu bakımdan, geleneksel Türk müziğinin öteki perdelerini verebilmek için, notayı okuyanların ilgili makamların yapısını iyi bilmesi gerekir. Tanınmış pek çok bestecinin yapıtları, kitaplıklardaki nota derlemelerinin büyük bölümü hep bu nota sistemine göre yazılmıştır. Pratikliği ve kolaylığı, sisteme yaygınlık sağlamıştır. Dizek (porte) kullanılmadığı için, nota kâğıdına bile gerek yoktur. Ancak günümüzde Hamparsum notası bilenlerin sayısı çok azalmıştır.

Hamparsum Limoncuyan, yüzlerce yapıtı kendi sistemiyle notaya almış, ama bu derlemelerin bir bölümü kaybolmuştur. Besteciliğinin yanı sıra okuyucu olarak da tanınmış, ayrıca keman ve tambur çalmıştır. Kilise müziğinin dışında, peşrev, saz semaisi, beste, semai, kâr, şarkı formlarında besteleri vardır. Bu parçalar, bestecisinin müzik bilgisini yansıtmakla birlikte, orta değerde yapıtlar sayılmaktadır.

•    YAPITLAR (başlıca): Beste: Rast Peşrev; Evc-Mâye Peşrev; Bestenigâr Peşrev ;Hüseynî-aşirarı Peşrev; Muhayyer Peşrev; Nigâr Peşrev; Rast Saz Semaisi; Hicazkâr Saz Semaisi; Irak Saz Semaisi; Nühüft Saz Semaisi; Nigâr Saz Semaisi; Bestenigâr Takım; Bayatî-araban Takım; Hisar Muhammes Kâr; Hafif Beste; Ağır Aksak Semai; Yürük Semai; Hicazkâr Hafif Kâr; Yürük Semai; Dügâh Sakiyi Beste; Yürük Semai; Neva-buselik Şarkı; Buselik Şarkı; Nihavent Şarkı; Mâhur Şarkı; Uşşak Şarkı.

•    KAYNAKLAR: R.F.Kam, “Musiki ve Hamparsum”, Radyo dergisi, 68, 1947; A.Sabuncu, “Hamparsum Notası”, Türk Musikisi Dergisi, 10-13, 1948.

Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi