Hacı Giray I Han Kimdir, Hayatı, Dönemi, Hakkında Bilgi

22

Hacı Giray I (ö. 871/1466) Kırım hanlığının kurucusu.

Cengiz Han’ın oğlu Cuci’nin soyundan gelmekte olup şeceresi tarihçiler tara­fından farklı şekillerde kaydedilir. Leh kay­naklarının onu amcası Devlet Berdi ile (Bir­di) aynı kişi olarak göstermesi tamamen yanlıştır.

Kırım’ın bağımsızlığı için İlk mücadele Hacı Giray’ın dedesi Taştimur tarafından başlatılmıştı. Taştimur bu mücadelede kı­sa bir süre için başarılı olup adına para bastırmış ve bağımsızlığını İlân etmişti. Ondan sonra oğulları Gıyâseddin ile Dev­let Berdi, Altın Orda’nın başşehri Saray’ı elinde bulunduran ve Altın Orda hanlığını kaybettikten sonra müstakil Kazan Hanlığı’nı kuracak olan Uluğ Muhammed’e kar­şı bu mücadeleyi sürdürmüşlerdi. Devlet Berdi. 830’da (1426-27) müstakil han sı­fatıyla Mısır sultanına bir elçilik heyeti göndererek saltanatını meşrûlaştınp iktida­rını güçlendirmeye çalıştı. Devlet Berdi ve Gıyâseddin, atalarının yaptığı gibi girişi­len mücadelelerde başarısızlığa uğrayıp Kırım’dan uzaklaştırıldıkları zaman Litvanya büyük dukasının yanına sığınıyor­lardı. Leh kaynaklan, Gıyâseddin’in bura­da dünyaya gelen oğlunun Hacı Giray olduğunu kaydeder. Bu kaynaklara göre Ha­cı Giray Litvanya’da Troki civarında doğ­muştu. Ancak Gülbün-i Hânûn gibi yerli kaynaklar, onun babası Gıyâseddin’in için­de büyüdüğü bir Giray kabilesi arasında doğduğunu nakleder ki bu rivayet daha doğru görünmektedir.

Hacı Giray’ın Kırım Hanlığı’nı ne zaman ele geçirdiği kesin olarak bilinmemektedir. Uluğ Muhammed Han’ın 14Z8’de Osmanlı Sultanı II. Murad’a yazdığı mek­tupta Saray’ın 1427’de zaptedildiği belir­tilmektedir. Dolayısıyla Hacı Giray’ın, Uluğ Muhammed Han’ın 1428’de Saray’a yer­leşmesinden bir veya birkaç yıl sonra Şi­rin kabilesinin beyi Tekine (Tekene) Mirza’-nın yardımı ile Kırım Hanlığı’nı ele geçirdiği tahmin edilmektedir. O sırada batıya doğ­ru göç edip Kırım civarında yerleşmiş bu­lunan ve Altın Orda Devleti siyasetinde önemli rol oynayan Şirin, Kongrat ve Ba­rın gibi büyük kabilelerin kendisini des­teklemiş olması da mümkün görünmek­tedir.

Onun Kırım’a hâkim oluşu hakkında başka rivayetler de vardır. Buna göre Uluğ Muhammed ile Urus Han evlâdın­dan Küçük Muhammed arasında devam eden savaşta Uluğ Muhammed’in Kuzey İdil havzasına çekilmesi üzerine Hacı Gi­ray 1420’de Kırım’da hanlığını ilân et­miştir. Küçük Muhammed. Kırım’ı tek­rar Altın Orda’ya bağlamak için Hacı Gi­ray üzerine yürümüşse de yenilgiye uğ­raması üzerine Kırım ve civan 1429’da Hacı Giray’ın hanlığını resmen tanımıştır. Öte yandan Hacı Giray’ın Litvanya büyük dukası VVitold’un yardımı ile 1428’de Kı­rım’ı ele geçirdiği belirtildiği gibi Polonya Kralı IV. Kasimir’den gördüğü yardımla(Receb 853/Eylül 1449) Kırım’a hâkim olduğu da kaydedilmektedir. Ancak Hacı Gİ-ray’ın 1420’de hanlığı ele geçirmiş olma­sı mümkün değildir. Ayrıca 1429’da am­cası Devlet Berdi’nin Kırım’da han olarak bulunduğu da bilinmektedir. Hacı Giray adına 845te (1441) Solhatta (Eski Kırım). 847’de (1443) Kırkyer’de para basılması onun hanlığı geç tarihte ele geçirdiğini düşündürmektedir.

Hacı Giray’ın hanlığının ilk yılları. Kırım limanlarını ellerinde tutan Cenevizliler’le mücadele içinde geçti, önce vassâli olan Mengub Prensi Alexis ile anlaştı. Alexis 1433 yazında Cembalo’yu (Balıklava) aldı; kendisi de Kefe. Kerç ve Akkirman kale­lerini hükümranlığı altında sayıp bu li­man şehirlerinin gümrük vergilerini al­ma politikası takip ederek Cenevizlilerde karşı harekete geçti. Cenevizler. bu teh­likeyi atlatmak için Carolo Lomellino kumandasında 6000 kişilik bir orduyu Kı­rım’a gönderdiler. Carolo. Cembalo’yu ge­ri aldıysa da Hacı Giray’ın üssü Solhat üze­rine yürürken uğradığı âni saldırıda 6000 kişilik ordusunun tamamını kaybetti.(Zil­hicce 837/Temmuz 1434) Bu başarının ardından Hacı Giray Kefe’yi kuşattı; ancak gerekli ateşli silâhlar, top ve cephaneye sahip olmadığından bir süre sonra ku­şatmayı kaldırdı. Buna karşılık deniz ti­caretinin, kontrolü altındaki Solhat. Kerç ve Akkerman limanlarından kendi gemi­leriyle yapılması için gayret gösterdi.

Haziran 1454’te Hacı Giray, Fâtih Sul­tan Mehmed ile Kefe’yi almak için bir an­laşma yaptı. Elli altmış kadar kadırga­dan oluşan Osmanlı donanması Kefe ön­lerinde demir atınca Hacı Giray 14 Tem­muz 1454’te 7000 atlısıyla şehri karadan kuşattı. Şehir bir süre dayandı. Cenevizliler’in Osmanlılar’a 3000 altın, Hacı Giray’a da 1200 altın vergi ödeme teklifi ka­bul edilerek kuşatma kaldırıldı. Fakat da­ha sonra Cenevizliler, yerli Kırım aristok­rasisinin de iş birliğiyle Hacı Giray’ı han­lıktan indirip oğlu Haydar’ı (Aydar) hanlı­ğa getirdiler. Ancak Haydar birkaç ay da­yanabildi ve Hacı Giray’ın baskısıyla kaç­mak zorunda kaldı. Hacı Giray tekrar han oldu ve bundan sonra da Cenevizliler’le hep iyi geçindi.

Litvanya ve Polonya ile iş birliğinde bu­lunma siyaseti takip eden Hacı Giray. 849′-da (1445) Polonya Kralı IV. Kasimir ile it­tifak anlaşması yaptı. Öte yandan Hacı Gi­ray ile Saray’daki hanlar arasında daima anlaşmazlık ve düşmanlığın bulunduğu anlaşılmaktadır. Hacı Giray ile Uluğ Mu­hammed arasındaki münasebetler ise tam olarak bilinmemekle birlikte. Seyyid Ahmed Han ile Hacı Giray arasındaki iliş­kiler tamamıyla düşmanca idi. Hacı Giray, sırf kendi istiklâlini muhafaza etmek gayesiyle Moskova knezi III. İvan ile sıkı bir dostluk kurmuş ve Moskova’yı Altın Orda tarafından gelecek herhangi bir tehlikeye karşı korumayı da üstlenmişti. 1465’te Seyyid Ahmed Han, Moskova üze­rine bir sefer yapmak için Don nehri bo­yuna geldiğinde Hacı Giray’ın saldırısına uğradı ve geri çekilmek zorunda kaldı.

Hacı Giray’in kurmuş olduğu Kınm Han­lığı, Doğu Avrupa ve Karadeniz siyasetin­de önemli rol sahibi bir devlet haline gel­di. 1465’te Papa II. Paulus, Antakyalı Lou-is’yi Hacı Giray’a elçi olarak gönderip İmparator III. Frederick idaresinde Osmanlılar’a karşı yapılacak Haçlı seferine onun da katılmasını istedi. Ancak Hacı Gi­ray bunu kabul etmedi. Osmanlı hâkimi­yeti döneminde Kırım. Osmanlılar’ın ba­tıya karşı yaptıkları seferlerde önemli bir askerî destek kaynağı olma özelliği ka­zandı.

1466 yazının sonlarına doğru vefat eden Hacı Giray Bahçesaray’da Salacık mevkiin­deki türbesine gömüldü. Arkasında han­lık için mücadele edecek sekiz evlât bıraktı. Onun hanlık merkezlerinden olan Kırkyer’de bir medrese yaptırdığı ve yine Kırım’da mescid ve medreseleri olduğu belirtilmektedir.

Hacı Giray devrinde Kırım. Doğu Avrupa ile yapılan ticarî münasebetlerde önem­li bir yere sahip bulunuyordu. Kırım yarı­madasının güneyindeki Ceneviz ticarî ko­lonilerinde yaşayanlar han tarafından ta­yin edilen memurlara bağlıydılar ve bu memurlar gümrük vergilerini toplamak­la görevliydiler. Kırımlılar hem deniz hem de kara ticaretiyle uğraşıyorlardı. Bu ti­caretin içine Moskova, Kazan ve kuzey­deki diğer bölgelerden gelen kürk. balık, bal mumu, hububat ve Uzakdoğu’nun ipe­ği ve baharatı da dahildi.

TDV İslâm Ansiklopedisi