Gustave Edmund von Grunebaum Kimdir, Hayatı, Eserleri, Görüşleri, Hakkında Bilgi

20

Gustave Edmund von Grunebaum (1909-1972) Avusturyalı şarkiyatçı.

1 Eylül 1909’da Viyana’da doğdu. Aile­si, Avusturya İmparatorluğu’nun entel-lektüel hayatında etkinliği olan yahudi tebaa sı ndandı. Viyana’da eğitim gördü­ğü için Alman ekolünün dil bilimci ve ta­rihçi geleneğinden etkilendi. Berlin ve Viyana üniversitelerinde İslâm tarihi ve edebiyatı okudu, bu konularda çalışma­lar yaptı. 1931 yılında Viyana Üniversi-tesi’nde erken dönem Arap şiiri üzerine doktora tezi hazırladı, Almanya’nın Avusturya’yı iş­gal etmesinden sonra Ame­rika Birleşik Devletleri’ne giderek bu ülkenin vatandaşlığına geçti. Aynı yıl New York’taki Asya Enstitüsü’nün Arap­ça bölüm başkanlığına getirildi. 1943-1957 yılları arasında Chicago Üniversitesi’nde Arapça profesörlüğü yaptı. Da­ha sonra California Üniversitesi’nde Ya­kındoğu tarihi profesörlüğüne tayin edi­lerek Yakındoğu Merkezi’nin müdürlü­ğüne getirildi ve ölünceye kadar bu gö­revde kaldı.

Alman sosyoloji akımının etkisi altın­da olan, aynı zamanda bilgi kuramı, sos­yal ilimler metodolojisi, genel sosyoloji, antropoloji ve din sosyolojisi alanların­da Alman ilim adamlarının yönettikleri çalışmalarla şöhret yapan ve bu saha­larda diğer üniversiteler için öğretim ele­manı yetiştiren Chicago Üniversitesi’n­de bulunduğu on dört yıl boyunca bura­daki ortamdan etkilendi. Bu atmosfer­de, aslında filolog ve klasik şiir uzmanı olan von Grunebaum İslâm antropoloji­sine de ilgi duymaya başladı; amacı İs­lâm’ı incelemek suretiyle insanı anla­maktı. Yayımladığı eserler kronolojik sı­rayla ete alındığında üç ana tema orta­ya çıkmaktadır.

1- İnsanın varlığının giz­li yönleri için bir anahtar olan şiir;

2- Her şeyin üzerinde oynandığı bir sahne olan tarih;

3- Eserlerinin ulaştığı zirveyi teş­kil eden kültür ve kültür tarihi. Arap şi­irinde genel olarak insan ve insanlık fenomeninin manevî gelişimi için bir açık­lama arayan von Grunebaum’a göre İs­lâm tarihi âlemin bir aynasıdır. Arap şi­irini inceleyen çalışması onu İslâm kül­türü ve medeniyetinin analizine götür­dü. Daha sonra yaptığı modern İslâm hakkındaki çalışmasının da önceki kül­tür tarihi denemelerinde formüle etti­ği klasik kimlik anlayışının bir sonucu­nu oluşturduğu söylenebilir, 1945’ten 1955’e kadar geçen on yıl içinde Gusta­ve von Grunebaum’un İslâm medeniyeti hakkındaki çalışmaları eserlerinin başlı­ca ham maddesini teşkil etmiştir.

Eserleri. Gustave von Grunebaum’un yayımlanmış ilk eseri olan doktora tezi, Theodor Nöldeke’nin İslâm öncesi Arap şiirine gösterdiği kuru bilimsel yaklaşı­ma bir tepkidir ve müellifi Arap şiirine sanat açısından bakan ilk şarkiyatçı ola­rak tanıtmıştır. Modern psikolojinin me­totlarından yola çıkarak edebiyat tenkit­çiliğinin kriterlerini Mu^allakât’a uygu­ladığı bu araştırma, aynı zamanda İslâm medeniyeti hakkında daha sonra geliş­tirdiği. Ortaçağ İslâmı ile Doğu Ortodoks­luğu ve Batı Hıristiyanlığı’nın kültürel köklerinin, entellektüel uğraşılarının ve manevî görüşlerinin ortak olduğu yo­lundaki tezin de temelini teşkil etmiş­tir. Nazi işgalinden önceki Viyana’nın entellektüel ortamının von Grunebaum’u şarkiyatçılığa itmesi gibi 1940’larda Chi­cago Üniversitesi’ndeki antropoloji, ta­rih ve diğer beşerî-içtimaî bilim dalları­na mensup ilim adamlarıyla İslâm me­deniyeti üzerine yaptığı bilgi alışverişi de onu bu konudaki görüşlerini gelişti­rip derinleştirmeye yöneltmiştir. Gusta­ve von Grunebaum klasik İslâm’ın küt­tür tarihini incelerken şu prensiplerden hareket etmiştir:

a- Ortaçağ yahudi, hı-ristiyan ve müslümanlarının  entellektüel, kültürel ve manevî yönleri ortak­tır,

b- Müslümanlar arasındaki kültürel şuurun gelişmesi bir klasik İslâm mo­deline yol açmıştır,

c- İslâm kültürünün hukuk, politik düşünce, edebiyat, bilim ve şehirleşme gibi yönleri ortaktır,

d- İs­lâm diğer medeniyetlerle ilişki içerisin­dedir.

1946’da Medieval islam: A Study in Cultura Orİentation adlı eseri neşredil­di. Bir önceki yıl Chicago Üniversitesi’n­de verdiği konferanslara ait metinler­den oluşan bu çalışmasında von Grune­baum. ilk önce Sâsânî ve Bizans impa­ratorlukları üzerine din ve devlet olarak kurutan İslâm’ı anlatır; sonra da çeşitli açılardan müslüman Ortaçağ’ımn karak­teristik özelliklerine temas eder. Orta­çağ İslâmı’nın kendisi hakkındaki görü­şünü, onu çevreleyen âlem kavramını, orijinal ve başkalarından alınan unsur­larını ve en önemlisi motivasyon değerlerini inceler. Ancak bu incelemelerde siyasî tarih sadece kültürel olgularla iliş­kisi içinde ele alınmış, sosyal yapıya önem verildiği halde ekonomi konuları­na hemen hemen hiç yer verilmemiştir. Bazı eleştiricilere göre bu nokta kitabın en büyük eksikliğidir. Gustave von Gru­nebaum eserinde İslâm medeniyetini et­kileyen faktörleri de sıralamış ve bunla­rın etki derecelerini vererek ne kadarı­nın müslümanlarca kabul ve asimile edil­diğini belirtmiştir. Ayrıca müslümanla-rın Batı Avrupa’ya etkilerini de araştır­mıştır.

Medieval İslam’dan sonra İslâm kül­türüyle ilgili araştırmalarına devam eden von Grunebaum’un üzerinde çalıştığı ko­nular oldukça değişik olup şöylece grup-landırılabilir: Müslüman şehirlerinin ya­pısı, müslüman bayram ve panayırları, Arap estetiği, para psikolojiye İstâmî ba­kış açısı, İslâmî tarih kavramı, Bizans ve İslâm kurumlarının karşılaştırılması. 1955’te yayımlanan islam. Essays in the Nature and Growth of a Cuîturol Tradition adlı kitabı İle, klasik İslâm’ın temel unsurları üzerine yaptığı monogra-fik çalışmaları sürdürmüştür. 1962’de yayımladığı Modern islam. The Search for Cultural İdenîity adlı eserinde müslümanların kendi geçmişlerine bakış açı­sını “bir aynada dondurulmuş geçmiş modelinin resmi” olarak niteler. 1963′-te Almanca {Der İslam im Mittelalter, Zürih), 1970’te İngilizce olarak yayımlanan Classical islam. A History 600-1258 adlı kitabı, Câhiliye devrinden 1258 yı­lında Moğollar’ın Bağdat’ı istilâsına kadar geçen süre zarfında İslâm’ın kültür tarihini inceleyen bir eserdir.

Gustave von Grunebaum’un bunlar­dan başka ünüy and Variety in Müs­lim Civilization (1955), Classidsme et deciin cuiturel dans l’histoire de l’Is-lam (1957) ve Studien zum Kulturbild ünd Selbstverstandnis des Islams (1969] adlı editörlüğünü yaptığı bazı ortak ça­lışmaları ve değişik türde ilmi yayınlar içinde çıkmış pek çok makalesi bulun­maktadır.

Gustave von Grunebaum bazı nokta­larda müslüman ilim adamlarınca eleş­tirilmiştir. Bunların başında gelen Faslı tarihçi ve siyaset teorisi uzmanı Abdul­lah el-Urvî (Laroui). von Grunebaum’un İslâm’a nisbet ettiği sıfatları tenkit et­mekte ve şöyle demektedir: “Klasik, or­taçağ, çağdaş gibi etiketler anlamsız ve gereksizdir. Klasik İslâm ve Ortaçağ İs-lâmı ile herhangi bir sıfatı bulunmayan İslâm arasında bir fark yoktur. Bu se­beple von Grunebaum için kendi İçinde değişen bir tek İslâm var olmalıdır” de­mektedir. Urvî ayrıca, von Grunebaum’un İslâmiyet’i anlamak için antropolog Alfred Kroeber’in kültür teorisini kullandı­ğını ileri sürmüş ve onu İslâm’ı bir ka­palı sistem gibi görerek sadece kültü­re indirgemekle suçlamıştır.[

TDV İslâm Ansiklopedisi