Gazavat-ı Sultan Murad Han Kitabı, Konuları, Hakkında Bilgi

23

Gazavât-ı Sultân Murad. II. Murad devrinde cereyan eden îzladi ve Varna savaşları İle Mahtnud Paşa’nın hayatını ve faaliyetlerini konu alan anonim gazavatnâme.

Osmanlı tarih yazıcılığının ilk dönem­lerinde kaleme alman ve gazavatnâme türünün bilinen en eski örneklerinden biri olan eser birbirine bağlı iki ayrı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, 63. varağa kadar devam eden ve 1443-1444 yıllan olaylarını ihtiva eden “Gaza-vât ikincisi de “Mahmud Paşa Menâ-kıbnâmesi’dir. Bilinen tek nüshası, Bil-kent Üniversitesi Halil İnalcık koleksiyo­nunda bulunmaktadır. Üzerinde iki te­mellük mührü bulunan eserin ilk sayfa­sındaki fihriste göre nüshanın yetmiş bir varaktan ibaret olduğu anlaşılmak-taysa da 63. varaktan itibaren “Mah­mud Paşa Menâkıbnâmesi’nin başladı­ğı, bunun da 66. varaktan sonraki beş varağının kopanldığı görülmektedir. “Gazavât” kısmının 25 ve 30. varaklan da eksiktir. Eserin telif tarihi belli değilse de giriş kısmında II. Murad’dan merhum diye söz edilmesi, onun ölümünden (1451) sonra yazılmış olduğunda şüphe bırak­mamaktadır.

Eserin “Gazavât” bölümünün muhte­vasını, Bizans imparatorunun {VIII. loan-nes Palaiologos) ve Macar kralının {I. La-dislas) Osmanlılar aleyhindeki faaliyetle­ri, Varna Savaşı, Düzmece Mustafa ola­yı, Vıdin, Niğbolu. Tırnova ve Varna ku­şatmaları teşkil etmektedir. Bu bölüm, İzladi ve Varna savaşları hakkında elde­ki kaynakların en ayrıntılı olanıdır. Eser ayrıca 1444 Edirne banş görüşmeleri­nin hangi şartlar altında yapıldığını or­taya koymakta, bu müzakerelerin sey­rinin daha iyi anlaşılmasına yardımcı ol­makta, özellikle Segedin görüşmeleri hakkında önemli bilgiler vermektedir. “Gazavâfta verilen bilgiler Bat kay­naklarıyla mutabakat halinde, hatta on­ları tamamlar ve tashih eder nitelikte­dir. Meçhul müellifin hadiseleri doğru ve ayrıntılı biçimde tesbit edebilecek du­rumda olduğu anlaşılmaktadır. Bu bö­lümde öteki kaynaklarda adları bile geç­meyen, dönemin ikinci derecede şahsi­yetleriyle ilgili bilgilere de rastlanır. Os­manlı tarih yazıcılığının ilk devirlerinde-ki geleneğe uygun olarak eserin tama­mında gaza ruhu hâkimdir.

Nüshanın “Mahmud Paşa Menâkıbnâmesi” bölümü, Fâtih Sultan Mehmed devri veziriazamlarından Mahmud Paşa’nın hayatını ve faaliyetlerini konu al­maktadır. Muhtevasından, Kanunî Sul­tan Süleyman devrinde meydana geti­rilmiş bir versiyon olduğu ve bu devirde “Gazavât” ile birleştirildiği anlaşılmak­tadır. Sonu eksik olan bu kısmın İstan­bul kütüphanelerinde tam nüshaları da vardır. Ancak eksik olan nüshanın tarihî gerçekleri ötekilere göre daha doğru yansıttığı görülmektedir.

Anonim tarihler, Chalkokondiles ve Kemalpaşazâde’nin tarihleriyle olan ba­zı paralellikler, eserin XV. yüzyılda bilin­diği intibaını vermekle birlikte günümü­ze ulaşan kaynaklarda Gazavât-ı Sul­tan Murad’m kullanıldığını söylemek güçtür. Zira başta Edirne barış görüş­meleri ve antlaşması olmak üzere “Gazavât”taki çok önemli bilgiler bu kay­naklarda yoktur. Eser daha sonraki ta­rihçiler tarafından da kullanılmamıştır. Bunun başlıca sebebi, bilinen yegâne nüshanın Anadolu’nun bir köşesinde özel kişilerin elinde saklı kalmasından kay­naklanmış olmalıdır.

Gazavöt-ı Sultan Murad’ı Halil İnal­cık ve Mevlût Oğuz ilim dünyasına ta­nıtmışlardır (DTCFD, VII/2, s. 481 vd.). Daha sonra İnalcık tarafından kaynak olarak kullanılan ve eski harflerle kıs­men neşredilen eser, yi­ne bu araştırmacı ve Mevlût Oğuz tara­fından açıklayıcı notlar, faksimile metin ve bir lügatçe ilâvesiyle yeni harflerle yayımlanmıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi