Fezari Kimdir, Hayatı, Eserleri, Hakkında Bilgi

61

Ebû Abdülâh Muhammed b. İbrâhîm b. Habîb b. Semüre b. Cündeb el-Fezârîel-Kûfî (ö. 190/806) İslâm dünyasında ilk usturlabı yaparak kullandığı kaydedilen astronomi âlimi.

Nisbesini Kays Aylan kabile birliğine bağlı Fezâre kabilesinden alır; hayatıyla ilgili pek az şey bilinmektedir. Dedele­rinden Semüre b. Cündeb ashaptandır. Kaynaklarda hakkında benzer bilgiler verilen Ebû İshak İbrahim b. Habîb el-Fezârî’-nin bu âlimin yine astronomi ile uğraşan babası mı olduğu, yoksa bu iki ismin aynı kişiyi mi gösterdiği hususu mevcut bilgilerin ışığında tam açıklığa kavuşa­bilmiş değildir. Bu durum kendilerine nisbet edilen eserler hakkında da söz konusudur. Aynı nisbeyi taşıyan Ebû İs­hak İbrahim b. Muhammed b. Haris el-Kûfî (ö. 188/804 (?|) adında bir de mu-haddis bulunmakta ve Bağdatlı İsmail Paşa, Muhammed b. İbrahim el-Fezârî’-nin adını Ebû İshak İbrahim b. Muham­med b. Habîb el-Bağdâdî şeklinde yan­lış vermekte, ölüm tarihini de 188 (804) olarak göstermektedir.

Fezârî hakkındaki en geniş bilgiyi ve­renlerden biri olan Yâküt el-Hamevî şöy­le der: “Ubeydullah b. Ziyâd Kûfe’ye gel­diği zaman onu Basra zaptiye teşkilâ­tının (şutta) başına getirdi. Fezârî nahiv âlimiydi ve yazısı güzeldi, Mâzinî’den ders almıştı. Asmaî’nin Kitâbü’l-Em-şâi’ini bizzat Asmafden okuduğunu söy­lediği rivayet edilir; bu kitabı ondan baş­kasının Asmarden okuduğunu iddia eden kimse yalan söyler. Merzübânî şöyle de­miştir: Muhammed b. İbrahim el-Fezâ-rî el-Kûfî astronomi âlimi idi. Yahya b. Hâlid el-BermekTnin kendilerinden sita­yişle söz ettiği dört kişiden biridir. Dört kimse vardır ki sahalarında kendileri gi­bisi görülmemiştir: Halîl b. Ahmed, İb-nü’l-Mukaffa’, Ebü Hanîfe ve Fezârî. Ca-fer b. Yahya ise şöyle demiştir: Nahiv sahasında Kisâî’den, şiirde Asmaî’den, nücumda Fezârrden ve ud çalmada Zelzele’den daha üstünü görülmemiştir”.

İslâm dünyasında usturlap yapanların ilki olduğu söylenen Fezârî’nin kaynak­larda düz (musattah) ve üstüvânî (mubat-tah) usturlapları yapıp kullandığı bildi­rilmektedir. Fezâ­rî, Mansûr devrinde Bağdat’ın kurulu­şu sırasında görev alan Ebü Sehl Fazl b. Nevbaht, Maşallah b. Eserî el-Basrî ve Ömer b. Ferruhân et-Taberî gibi astro­nomi âlimleri arasında Önde gelen bir kişiydi.