Elmalı Bendi Tarihçesi, Yapısı, Özellikleri, Hakkında Bilgi

27

Elmalı Bendi. İstanbul’un Anadolu yakasına su sağlayan I. Elmalı Barajı.                  

İstanbul’da Anadolu yakasının su ihti­yacı Osmanlılar zamanında çok sayıdaki vakıf isâle hatlarından karşılanıyordu. Bunların giderek bozulması ve nüfusun artması sebebiyle XIX. yüzyılın sonları­na doğru yeni su tesislerinin yapılması zorunlu hale geldi ve bölgenin suyunu temin için Üsküdar-Kadıköy Su Şirketi adıyla kurulan bir Fransız şirketine alt­mış beş yıl süreli imtiyaz verildi. Şirket. 1891-1893 yılları arasında İsviçreli mü­hendis Henri Gruner’e, Göksu deresi üze­rinde Boğaziçi’nden 3 km. uzaklıkta bu­lunan Elmalı Bendi’ni yaptırdı. Hemen arkasından isâle hattıyla şehir şebekesi­nin de tamamlanması üzerine bölge yeterli suya kavuştu. Ancak bent 1916’da meydana gelen taşkında kısmen yıkıldı. Aynı şirket, 1926 yılında tamir ve tadi­lât çalışmalarına başlayarak toprak dol­gu barajı beton plakalarla kaplattı; bu sırada kagir bölümünde de bazı değişik­likler yapıldı. Üsküdar-Kadıköy Su Şirketi’nin İstanbul Sular İdaresi tarafından on yılda eşit taksitlerle Ödenmek üzere 400.000 liraya (1 S – 1.28 TL) satın alın­ması üzerine sorumluluğu İstanbul Sular İdaresi’ne ge­çen Elmalı Bendi’nİn kagir kısmı, 1948 yılında daha fazla su toplayabilmesi için dolu savakların üzerine batardo kirişleri konulmak suretiyle yükseltildi. Öncele­ri kotu 29.60 m. olan baraj gölünün su­ları yükseltmeden sonra 32,40 m. kotu­na çıktı ve gölün hacmi 1.700.000 m3’e ulaştı.

Üsküdar-Kadıköy Su Şirketi 1937 yı­lına kadar Anadoluhisan ile Bostancı ara­sında kalan bölgenin su ihtiyacını karşı­lamış, bentten gelen suları arıtma tesi­sinden geçirerek günde 6789 m3 (yılda 2.477.703 m3) olmak üzere 8194 abone ile 29 çeşme ve 244 yangın musluğuna dağıtmıştı. Fakat Elmalı Bendi, şehrin su ihtiyacı süratle arttığından ilerideki yıllarda İstanbul Sular İdaresi’nin yaptı­ğı yükseltmeye rağmen yetersiz kaldı. Bunun üzerine 1952-1955 yılları arasında bendin menba tarafından 1,5 km. kadar uzağına II. Elmalı Barajı yaptırılarak böl­geye günde 60.000 m3 (yılda 22.000.000 m) su verme imkânı elde edildi.

Toprak dolgu ve kagir ağırlık barajı olarak iki ayrı kısımdan meydana gelen Elmalı Bendi’nin drenaj sahası (hidrolojik havzası) 79 km2>dir ve takviye aldığı II. Elmalı Barajı’nınki ile birlikte 81,5 kmE’ye çıkar. Bu havzaya yılda en az 426,4 mm, en çok 1078,6 mm. yağış düşmektedir.

Barajın dere tabanından (talveg) itiba­ren tepe noktasına (kret üstüne) kadar olan yüksekliği 19,75 m., toprak dolgu barajın tepe (kret) uzunluğu 179,80 m., toprak dolgu barajın tepe genişliği Imenba korkuluğu dahil) 4,65 m., kagir ağırlık barajının tepe uzunluğu 118,60 m., kagir ağırlık barajının tepe genişliği 3,25 m. ve baraj üstündeki servis yolu­nun (geçit köprüsü) genişliği de 1,10 metredir.

Taşkınlar sırasında tehlikeli olabilecek fazla suların emniyetle dereye verilebil­mesi için üç ayrı grup dolu savak yapıl­mıştır. Birinci grup, üç adet 1000 mm. çapındaki borudan oluşan ve otomatik çalışan sifon savaklardır. Baraj gölünde­ki su tehlikeli seviyeye yükselince sifon­lar açılarak suyu boşaltırlar: halen bo­rulardan biri tıkalıdır. İkinci grup, bara­jın sol tarafında eşik yüksekliği 31 m. kotunda ve her biri 3,75 m. genişliğin­de üç adet, üçüncü grup ise eşik yük­sekliği 29 m. kotunda ve her biri 4,30 m. genişliğinde olan on bir adet çelik ka­paklı dolu savaktan meydana gelir.

Baraj gölünü boşaltma görevini yapan iki adet 800 mm. çapındaki dip savak borusu 17 m. ve 21 m. kotlarına yerleş­tirilmiş ve su alma boruları ile de irtibat-landırılmıştır. Bir priz odasına açılan ve halen yedisi kullanılmakta olan dokuz boru ile barajdan alınan sular arıtma te­sislerine iletilir. Dolu savak, dip savak ve su alma borularının hepsi kagir ağır­lık barajı üzerindedir.

Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi