Çehar Makale Yazarı, Konuları, Özellikleri, Hakkında Bilgi

0
39

Çehâr Makale.Nizâmî-i Arûzî’nin (ö. 552/1157’den sonra) bir hükümdar için gerekli olan kâtip, şair, müneccim ve tabip gibi dört memurun mesleğinden bahseden eseri.

Asıl adı Mecma’un-nevâdir olan eser dört bölümden (makale) meydana geldi­ği için Çehâr Makale adıyla tanınmıştır. Müellif önsözden sonra sırasıyla kâtip­lik, şairlik, müneccimlik (astroloji) ve tıp meslekleri hakkında bilgi verir. Her mesleğin en seçkin ve tanınmış mensupla­rıyla veya bu mesleklerle ilgili bir hikâ­ye anlatır. Eserde anlatılan hikâyelerin sayısı kırkı bulur.

Müellif önsözde, Çehâr Makale’yi Gurlular’dan Ebü’l-Hasan Hüsâmeddin adlı bir şehzade için yazdığını belirttikten sonra varlıkları, var olmalarını başkası­na (Tanrı’ya) borçlu olanlarla borçlu olma­yan (Tanrı) olmak üzere ikiye ayırır ve kâinatın yaratılmasını anlatır.

Birinci makalede kâtiplik ve nitelikle­ri yer alır. Kâtibin bütün edebiyat sanat­larını ve döneminin geçerli bütün ilimle­rini bilmesi, ünlü kâtiplerin yazılan hak­kında bilgi sahibi olması gerektiği ifade edildikten sonra İskâfı ve İsmail b. Abbâd er-Râzî gibi ünlü kâtiplerin başın­dan geçenlerle ilgili hikâyeler anlatılır.

İkinci makalede önce şiir ve şairlikle ilgili bilgiler verildikten sonra şiirin in­sanlar üzerindeki etkisi, özellikle hüküm­darların adlarının zaman içinde unutul­mamasını sağlama konusundaki önemi belirtilir. Örnek olarak da Ahmed b. Abdullah-ı Hucestânrnin Hanzale-i Bâdgî-sfnin iki beytinin etkisiyle nasıl seyislik­ten kurtulup ünlü bir kişi olduğu, Sâmânoğulları hükümdarlarının adlarının ise Rûdekî, Ebü’l-Abbas er-Rebincenîve Ebü’l-Mesel-i Buhârî gibi şairler saye­sinde yaşadığı anlatılır. Bu arada Rûde­kî, Ferruhî-i Sîstânî, Fırdevsî, Selçuklular’dan Alparslan’ın şiire tutkusu olan oğlu Doğanşah’ın etrafında bulunan şair EmîrAbdullah-ı Karşı ve Ebû Bekr-i Ezraki ve Hakîkrden bahsedilir.

Üçüncü makale astrolojiye ayrılmıştır. Öteki bölümlerde olduğu gibi burada da Bîrûnrnin Kitâbü’t-Tefhîm fî evd’i-ii şmâ’ati’t-tencim adlı eserinden fay­dalanılarak bu ilme dair bilgi verilmiş­tir. Kindî ve Bîrûnrnin olayları önceden haber vermeleri. Ömer Hayyâm’ın da ölü­münden önce ve öldükten sonra bahar rüzgârlarının mezarı üzerine çiçek saç­malarını istemesi ve onun bu isteğinin öldükten sonra gerçekleşmesi anlatıl­mıştır.

Dördüncü makalede tıp ilminin tarifi yapıldıktan sonra tabiplerin nitelikleri ve ünlü tabiplerle ilgili olaylar anlatılır. Tabibin, çoğu eski Grek’ten gelen tıp ki­taplarından haberdar olması yanında sağlam bir dinî inancının da bulunması gerektiği ifade edilir. Ünlü Süryânî ta­bip Buhtîşu’un Me’mûn’un ishal olan ya­kınlarından birini, Ebû Bekir er-Râzînin Sâmânîler’den Mansûr b. Nuh’un çıba­nını, İbn Sînâ’nın bir aşk hastasını elini nabzına koymak suretiyle nasıl iyileştir­diği anlatılır.

Çehâr Makale, İslâmî dönem İran şi­iri ve ilim hayatı hakkında yazılan eser­ler arasında günümüze kadar gelenlerin en önemlisidir. Özellikle İran’ın ünlü şairi Firdevsî ve Ömer Hayyâm hakkın­daki bazı bilgileri bu esere borçluyuz. Bu niteliğiyle eser aynı zamanda İran ede­biyatının en eski tezkirelerinden biri sa­yılır. Ancak eserde, Nizamî-i Arüzî’nin bizzat yaşadığı olaylar hakkında verdi­ği bilgiler de dahil bazı tarih yanlışlıkla­rına rastlanılır. Mesleklerin tanıtımında oldukça ağdalı bir dil kullanıldığı halde hikâyelerde daha sade bir ifadeye yer verilir. Nizâmi’nin bu eserini Avfî Lübâ-bü’l-elbâb, İbn İsfendiyâr Târîh-i Sîstân, Hamdullah Müstevfî Târîh-i Güzi­de, Abdurrahman Câmî Silsiletü’z-zeheb, Gaffârî Nigâristân, Kâtib Çelebi Keşfü’z-zunûn adlı eserlerinde zikret­mişlerdir.

Çehâr Makâle’nin şimdilik bilinen yir­mi sekiz yazma nüshası arasında en es­kisi Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’ndeki nüsha olup (nr. 1954), 835’te (1431) is­tinsah edilmiştir. Çehâr Maköle’nm ilk ilmî neşri İranlı bilgin Muhammed Kazvînî tarafından yapılmıştır; son olarak da M. Muin birtakım düzeltme ve açıkla­malarla birlikte eserin yeni bir baskısını yapmıştır.

Tercümeleri

Çehâr Makale E. G. Browne tarafından daha önceki baskılardan faydalanılmak suretiyle ilk defa İngiliz­ce’ye çevrilmiştir. Ancak E. G. Browne, sonradan Muhammed Kazvînî tarafından yayımlanan metinden fay­dalanarak tercümesini gözden geçirip Revised Translation of the Chahâr Ma-qâia (Four Discourses) of Nizâmi-i Arudi of Samarqand, adıyla yeniden bas­tırmıştır. ÇeMrMa/töiel yi Ahmed Hasan Sevânî Urduca’ya (Del­hi, ts), Abdülvehhâb Azzâm ve Yahya el-Haşşâb Arapça’ya, S. I. Baevskii ve A. N. Vorozheikina Rusça’ya (Moskova 1963), Isabelle de Gastines Fransızca’ya, Vercellin İtal­yanca’ya, Muhammed b. Tâvît Farsça metniy­le birlikte Arapça’ya çevirmiştir. Eserin sadece tıpta İlgili olan bölümünü de Abdülbaki Gölpınarlı Tıp İlmi ve Meşhur Hekimlerin Mahareti adı ile Türkçe’ye tercüme etmiştir.

Diyanet İslam Ansiklopedisi