A PRİORİ

   A PRİORİ   Her türlü deneyden önce ve bağımsız olarak yalnızca akla dayanan; tanımlardan ya da ka­bul edilmiş İlkelerden çıkarılmış bilgiye a pri­ori denir, önsel, yani deneye başvurmaksızın salt teorik olanı ifade eder. A priori düşünce, doğuştan gelen veya aklın deneye başvurma­dan kendinden gelişmesiyle doğan düşünce­dir. A priori akıl yürütme olgulara değil, yal­nızca aklın mantıksal kurallarına dayanır. Bu bakımdan a priori, zamansal ve ruhsal önceli­ği değil, mantıksal önceliği...

A POSTERİORİ

  A POSTERİORİ   Bilginin kaynağı sorununda apıiori'nin karşı­tı olarak, deneyden sonra gelen, deney sayesin­de kazanılan ya da deneye ve olgulara daya­nan bilgiye a posteriori denir. A posteriori akıl yürütme sonuçtan öncüle, diğer bir deyiş­le eserden etkiye doğru yapılan akıl yürütme demektir. Bir yerden duman çıktığını görerek bundan orada aleş bulunduğunu ya da bir in­sandaki cilt hastalığından, o insandaki kan bo­zukluğunu çıkarmada olduğu gibi yapılan akıl yürütmelere bu...

ANTİSEMİTİZM

  ANTİSEMİTİZM   I873'dc Alman gazeteci W.Marr tarafından ortaya atılan ve bugün tüm yahudilerin çıkar­larına, yasal haklarına, dinî yaşantı ve ideoloji­lerine karşı yöneltilen düşmanlığı İfade eden terim. Çağımızda en büyük anti semitizm dalgası Hitler Almanya'sında ortaya çıktı. Günümüz­de İse daha ziyade gizli olarak yaşayan anti sc-mitİzm, Doğu Avrupa'nın siyasal hayatında hala önemini korurken, Arap-İslam devletleri­nin İsrail Devleti ve Filistin İle ilgili sorunları dolayısıyla sık sık gündeme gelmektedir. (SBA) Bk. Irkçılık; Siyonizm.   ...

ANTİK ÇAĞ FELSEFESİ

  ANTİK ÇAĞ FELSEFESİ   Antik Çağ Felsefesi denildiğinde yaklaşık M.Ö. VUI'den M.S.V. yüzyıla kadar geçen 13 asırlık bir dönemde ortaya çıkıp gelişen felsefi düşünce ve akımlar söz konusu edilir. Bu 13 asırlık zaman dilimi fclsci'i düşüncenin ortaya çıkışı, oluşumu ve gelişimi bakımından yakın­lıklar, benzerlikler, etkiler taşıdığı gibi, çatış­maları, aynı konu ve sorunların farklı, hatta karşıt açıklama ve yorumlarını da içerir. Ayrı­ca felsefi konu ve sorunların tek tek...

ANSİKLOPEDİ

  ANSİKLOPEDİ   Ansiklopedi kelimesi, bütün bilgileri belli bir sistematik çerçevesinde bir araya toplayan eserler şeklindeki nisbeten yeni anlamını ka­zanmadan önce Yunanlılar tarafından her hür ve genç Yunanlının geçirmesi gereken eği­lim anlamında kullanılırdı. Yunanca enkyklos (daire ya da yuvarlak) ve paedeia (eğitim ya da Öğretim) kelimelerinden oluşan ansiklope­di terimi, zamanla bu pratik anlamını kaybede­rek, gittikçe akli ve bilimsel yollarla elde edi­len bilgilerin tasnif ve tertip edildiği kapsamlı Çalışmalar anlamınayaklaştı. Ansiklopedi...

ANSIKLOPEDISTLER

  ANSIKLOPEDISTLER   Tam olarak Encyclopedie on Dictionnaiıv Raisonne des Sciences, des A/is el des Metiers (Ansiklopedi ya da Bilimlerin, Saııailann ve Mesleklerin Açıklamalı Sözlüğü) adıyla 1751 yı­lında yayımlanmaya başlanan ve 35 cilt olarak 1780yılında tamamlanan Fransız Ansiklopedi­si etrafında toplanan bilim adamları ve düşü­nürlerin oluşturdukları geniş kapsamlı felsefe akımı taraftarına ansiklopedikler adı verilir. Genelde XVIII. yüzyıl Avrupa Aydınlanması, özelde de Fransız Aydınlanması içinde önem­li etkisi ve yeri olan Ansiklopedistlerin asıl...

ANLAM

  ANLAM   En geniş anlamda bir nesnenin anlamı, o nesnenin sözkonusu birey ya da grubun dene­yimiyle ilişkili olan tüm diğer nesnelerde ilişki­li olma konumudur. Sosyal bilimciler anlam konusundaki felsefi tartışmalarla bir miktar il­gilenmiş olsalar da, onların asıl katkıları anla­mın kültürel, psikolojik ve sosyal boyutlarını açıklığa kavuşturmak olmuştur. Antropolojide anlam, daha çok ilkel toplum­ların incelenmesi dolayısıyla önem kazanmış­tır. Yabancı bir kültüre sahip bireylerin davra­nışları 'o kültürün' anlam sistemi bilinmeden, o bağlam...

ANOMİ

  ANOMİ   Anomi terimi Yunanca bir kelime olup "ka­nunsuzluk" ya da "normsuzluk" anlamına gel­mektedir. Anomi teriminin üç farklı, ama bir­biriyle ilişkili anlamı vardır. İlk anlamı kişisel bir düzensizliği dile getirir. Bu durum, toplum­sal yapının sağlamlığına ya da normlarının ka­rakterine uymayarak bir yön-yitimine uğrayan ya da kanuna uymayan başıbozuk bireyle gö­rüntü planına çıkar. İkinci anlamı, bizzat normların çalışma halinde olduğu ve bireyle­rin çatışmanın gereklerine uygun çabalar içi­ne girdiği sosyal...

ANONİMLİK

  ANONİMLİK   Anonimlik, herhangi bir eser veya kişinin bir yandan sayısının fazlalığı, bir yandan da ge­çici olması hasebiyle halk arasında kimliğinin ve adının kaybolup, halka mal olmasıdır. Anonimlik, "anonim" kelimesinden türetil­miştir. "Anonim" Yunanca bir kelime olup omtma(mi, isim) o/j(-sız) kelimelerin birleş­mesinden meydana gelmiştir. İsimsiz, adsız, adı bilinmeyen demektir, terim olarak ano­nim, bir şeyin veya şahsın kendisine ait ayırd edici bir özelliği ve kişiliğinin olmamasıdır. Bu terim daha çok edebiyatta ve...

ANORMALLİK PSİKOLOJİSİ

  ANORMALLİK PSİKOLOJİSİ   Normal dışı davranışları saptamaya ve sınıf­lamaya çalışan psikoloji dalıdır. Genelde ka­bul gören bir tanıma göre psikoloji, insan ve hayvan davranışının bilimidir. Psikolojinin kendisine konu olarak zihni, düşünceleri ve duygulan değil de davranışı seçmesinin nede-nİ, davranışın gözlemlenebilir, kaydedilebilir ve incelenebilir olması; bütün hayvan türlerin­de ve insanda bu özelliklerin ortak olmasıdır. Bu psikoloji tanımında modern bilimin ölçüle-bilirliğe ve sınanabilirliğe verdiği (pozitivis-tik) değer ve insanı hayvan türünün en geliş­mişi...

ANARŞİZM

  ANARŞİZM   Hangi şekilde olursa olsun otorite ve düze­nin gereksiz olduğunu ileri süren siyasî doktrin veya akım. Esas itibariyle anarşizm, Devlet'e düşmanlık şeklinde ortaya çıkmış İse de, Örgüttü sosyal ve dinî otoriteye karşı olma­sıyla da İlgi çekmiştir. Anarşizm insan hayatın­da iş birliği ve karşılıklı yardımlaşmanın im­kân dahilinde olduğunu savunarak zorla İş bir­liğine yahut dışsal zorlama tehdidine cephe al­mıştır. Anarşizmi genci olarak devlet karşısında bir görüş olarak kabul etsek...

ANAYASA

  ANAYASA   Bir devletin örgütlenmesini, siyasal organla­rını, bu organların İşleyişini, yönetenlerle yö­netilenlerin sahip oldukları temel hak ve Öz­gürlükleri düzenleyen temel yasa. Türkçe'de eskiden "Kanun-i Esasî" ve 'Teşkitât-ı Esasi­ye" denirdi. Bir devletin anayasası, o devletin kendisine göre yönetildiği kural ve ilkelerin bîr araya toplanmasından meydana gelir. Antik dönem­lerde bir anayasanın en önemli işlevi kimin yö­neteceğini belirlemekti. Siyasal gücü belirle­meye esas olarak alınan ölçü, toplumun özel­liklerini yansıtırdı. Böylece her anayasal form,...

ANİMİZM

  ANİMİZM   Animizm, Yunanca anemosm sözcüğünden türemiş olup ruhun, hem iç yaşayışın ve nem­de biyolojik hayatın ana İlkesi olduğunu kabul eden görüştür. Buna göre ruh, bedenin serpi­lip gelişmesinde her şeye can veren bir hayat ilkesidir. Animizm görüşünde doğanın ve do­ğa güçlerinin birer ruha sahip olduğuna inanı­lır. Bu ruh, hareket ettiren ve yaşatan bir güç olarak, insan ve hayvanların olduğu kadar, ev­rendeki tüm nesnelerin de davranış ve hare­ketlerini...