Banu Günay Güngör – Rize Yöresi Halk Oyunlarının Hareket Açışından İncelenmesi

Rize
Yöresi Halk Oyunlarının Hareket Açışından İncelenmesi
– Özet

Türk Halk Oyunlarının bu güne kadarki
zenginliği ve çeşitliliği, onun kendi içerisinde çeşitlenmesine, belli kriterler
açısından da “tür”lere ayrılmasına ön ayak olmuştur. Horon, Bar, Karşılama, Zeybek
gibi isimler, Türk Halk Oyunlarındaki bu türlerden bazılarını ifade eder. (s.
1)

Çoruh boyları, Rize bölgesindeki Kolk kavmi
ile komşu sınır oluşturmuşlardır. Bu yüzden Rize bölgesinin adı tarihte ilk
olarak Urartu Kralı II. Sardur’un M.Ö. 765 yılından az sonra, Kars’ın
kuzeyindeki Çıldır Gölü’nün güneyinde, Taşköprü Köyü üstündeki kayalıkta
kazdırdığı çivi yazılı kitabede, KULKİ-KULKHA adı ile, Yunan kaynaklarında da
KOLK-KOLDİT olarak geçmektedir.” (Fahrettin Kirzioğlu, 1953. Kars Tarihi, s.36-41
İstanbul.) (s. 3-4)

Horon
Tanımı ve Oyunların Oynanış Şekli

Erkeklerin oynadığı horonların figürleri daha
serttir. Oyunların son bölümlerine doğru hareketler hızlanır.

Oyunlarda horon başı veya horon çeken kişi
oyunu yönetir. Oyun içinde komutlar veya uyarmalar vardır. Bunlar: Dik oyna
dik, al aşağı al, yürü yürü, al geri al, yaylan yaylan, at belini at, kalk
oyna, savuş savuş, gel içeri seslen, al oyna yüksek, hop hop gibi sözlerle
yapılır. (s. 9)

Erkekler el dokuması şayak kumaştan
“zıpka(zıvka)” giyerler. Alt kısmı baldırı saracak şekilde dar, üst kısmı
geniştir. Zıpkanın uçkur denilen kısımları kendir ipiyle düğmelidir. Bele bir
kuşakla bağlanır. (s. 10)

Zıpkanın üstünde yine aynı kumaştan, basene
uzadıkça genişleyen (kruvaze), el örme biyelerle süslenmiş, uzun kollu “Cepken”
giyerler.

Cepkenin içerisine; açık olan kısmı boğaza
kadar düğmeli, hakim yaka ve kolları manşetli “gömlek” giyilir. Mintan veya
içlik de denir.

Erkekler zangal adı verilen, yünden örülmüş
çorap giyerler. (s. 11)

Aksesuar olarak belde köstekli saat, boyunda
muska ve hamail kullanılır.

Bedende fişeklik önem taşır. Bazı erkekler
tüfek silmek için yağdanlık takar. Yağdanlıklar tunçtan madeni kaplardır. (s.
12)

Kadınlar; kadife, basma veya poplinden
yapılma düz entari dedikleri giysiyi giyerler. Robalıdır ve sutaşı ile
süslendirilmiştir. Hakim yakalı ve uzun kollu bir giysidir. “Foga”(Forka)
olarak adlandırılmaktadır.

Kadınlar beline şal kuşak bağlar. Yün
dokumadır. Şal kuşak, üçgen yapılarak bağlanır. (s. 13)

Şal kuşak bağlandıktan sonra “Kokneç”
(koknuç) olarak tabir edilen önlük takılır. Sutaşı ile süslendirilmiştir.

Sahil kesiminde giysi üzerine örtü olarak
belden aşağı çeşan(Keşan-Dolaylık) ve peştamal takarlar.

Yüksek köylerde dolaylığın yerini, iklimin
sert oluşu dolayısıyla şal kuşak alır.

Kadınlar başlarına siyah çember ve renkli
poşi bağlarlar. (s. 14)

Oyunlarda
Kullanılan Terimler

Fora: Oyun içerisindeki türkü söylenen
bölümdür. Horoncu “Forası var” dediğinde türkü veya atma türkü (karşılıklı
atılan, söylenen türkü) söylenir. Horon yavaşlar.

Horon Tutuşu: Kollar vücudun yanında veya
dirseklerden kırıkken, ellerin tutulmasıdır.

Yüksek Horon: Ellerin horon tutuşlu olarak
baş hizasından yukarıya kaldırılmasıdır. (s. 17)

Hemşin
Horonu

7 zamanlıdır. Ritmik Değer:7/8 ( 2+2+3 )

Hareket biçimi: Dizde yaylanma, sağa- sola
basma.

Oyun formu: Daire veya yarımay şeklinde
oynanır. Oyun sağa ve sola doğru hareket eder.

Rize
Horonu

10 zamanlıdır. Ritmik Değer:10/8 ( 2+3+2+3 ).

Hareket biçimi: Dizde kırma ve geri çekme,
sağa basma.

Oyun formu: Daire veya yarımay şeklinde
oynanır. Oyun sağa ve sola doğru gider.

Bakoz
(Bakos) Horonu

7 zamanlıdır. Ritmik Değer:7/8 ( 2+2+3 )

Hareket biçimi: Dizde yaylanma, dizden ayak
atma, dizde geri çekme, çift basma.

Oyun formu: Yarımay

Ortaköy
Horonu

7 zamanlıdır. Ritmik Değer:7/8 ( 2+2+3 )

Hareket biçimi: Dizden ayak çekme, dizden
ayak atma

Oyun formu: Daire, yarım ay

İki
Ayak ( Çift Ayak ) Horonu

7 zamanlıdır. Ritmik Değer:7/8 ( 2+2+3 )

Hareket biçimi: Dizden ayak çekme, dizden
ayak atma, diz kırma

Oyun formu: Yarım daire (yarım ay) formu

Papilat
Horonu

10 zamanlıdır. Ritmik Değer:10/8 (2+3+2+3)

Hareket biçimi: Basma, sağa-sola yürüme, diz
kırma, diz çekme

Oyun formu: Daire

Çinçiva
Horonu

4 zamanlı ve 6 zamanlıdır. Ritmik Değer: 4/4
( 2+2), 6/4 (4+2)

Hareket biçimi: Basma, diz çekme, sağa-sola
kayma

Oyun formu: Yarım ay, daire

Çarışka
Horonu

5 zamanlıdır. Ritmik Değer:5/8 (2+3)

Hareket biçimi: Basma, diz çekme, belden öne
eğilme

Oyun formu: Daire

Kaçkar
Horonu

5 zamanlıdır. Ritmik Değer:5/8’liktir. (2+3)

Hareket biçimi: Basma, ileri-geri yürüme,
dizde yaylanma

Oyun formu: Daire (s. 90)

Sonuçlar

Oyunlarda; basma, çift basma, yürüme, diz
çekme ve diz kırma kullanıldığı tespit edilmiştir. Basmalar çoğunlukla
tabandadır. Çift basmaların ise dizler kırılarak uygulandığı tespit edilmiştir.

Vücuttaki kol hareketlerinin, tüm oyunlarda
ön planda olduğu 3 farklı kol çeşidi tespit edilmiştir:

-Horon tutuşu eller aşağıda (kollar düz)

-Horon tutuşu eller belde (kollar
dirseklerden kırık)

-Horon tutuşu eller yukarıda (kollar düz, baş
hizasının üzerinde)

Günay Güngör, Banu. Rize Yöresi Halk Oyunlarının Hareket Açısından İncelenmesi. Yüksek
Lisans Tezi. İTÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2006