Ahmed Efendi (Taşköprizade) Kimdir, Hayatı, Eserleri, Hakkında Bilgi

32

AHMED EFENDİ [Taşköprizade] (1495-1561)

Osmanlı bilgin ve tarihçi. Osmanlı düşünce ve bilim hayatına ışık tutan yapıtları vardır.

Ebü’l-hayr İsameddin Ahmed Efendi, Kastamonu’nun Taşköprü ilçesine yerleşmiş ve birçok bilim adamı yetiştirmiş ünlü Taşköprizade ailesindendir. Bursa’da doğdu, İstanbul’da öldü. I. Selim’in hocası Muslihiddin Mustafa Efendi’nin oğludur. Kuran’ı ve Arapça’yı babasından öğrendi. Bir süre İstanbul’da okuduktan sonra Bursa’ya döndü. Öğrenimini amcası Müderris Kıvameddin Kasım’ın yanında sürdürdü. Babasının Amasya’da Hüseyniye Medresesi’ne atanması üzerine medrese öğrenimini orada tamamladı. İlk görevine 1525’te Dimetoka’daki Oruç Paşa Medresesi’nde müderris olarak başladı. İki yıl sonra, İstanbul Hacı Haşan Medresesi’ne atandı. Babasının ölümünden sonra Usküp İshak Paşa Medresesi’ne gitti. Yeniden İstanbul’a döndü. Kalenderhane (1536) ve Atik Mustafa Paşa (1537), medreselerinde ders okuttu. Edirne üç Şerefeli Medresesi’ne atandı. Kısa bir süre sonra İstanbul’da Sahn-ı Seman Medresesi müderrisliğine yükseldi, burada beş yıl ders verdi. İkinci kez Edirne’ye gitti. Sultan Bayezid Medresesi’nde müderrislik yaptıktan sonra, 1545’te Bursa kadılığına atandı. Sahn Medresesi’ne döndü ve 1551’de İstanbul kadısı oldu. Uç yıl sonra göz hastalığına tutulup kör oldu ve görevinden ayrıldı.

Halveti tarikatından olan Ahmed Efendi, birçok önemli yapıtını kör olduktan sonra yazdırmıştır. En önemli yapıtı, Miftahü’s-Sa’âde ve Misbahü’s-Siyâde; Arapça yazılmış bir bilimler ansiklopedisidir. Oğlu Kemaleddin Mehmed tarafından Mevzû’âtü’l-Ulûm adı altında ve bazı eklerle Türkçe’ye çevrilmiştir. Yapıtın Almanca çevirisi de vardır. Şakâikü’n-Numâ-niye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniye adlı yapıtı, Osman Gazi’den 1558’e değin gelen on padişah zamanında yaşamış bilginlerin ve tarikat şeyhlerinin yaşam öykülerini içerir. Arapça yazdığı bu kitabın Türkçe’ ye çeşitli çevirileri vardır. Ayrıca notlar ve düzeltmelerle Almanca’ya da çevrilmiştir. En önemlisi, Mehmed Mecdi Efendi’nin bazı eklerle genişletip Hadâi-kü’ı-Şıikâik ismini verdiği Ahmed Efendi’nin bu ünlü yapıtına birçok zeyiller (ekler) yazılmıştır. Ahmed Efendi, İbn Hallikan’ın Vefeyatü’l-Ayân ve Şehrista-nî’nin Tarihü’l-Hükemâ adlı biyografik yapıtlarını kısaltarak Nevadirü’l-Ahbâr fî Menakıbi’l-Ahyâr adlı kitabını meydana getirmiştir. Risâlefî Ilm-i Adâbü’l-Bahs, kurala uygun olarak karşılıklı konuşma ve tartışmanın (münazara) yöntemlerini anlatan bir yapıttır. Bunlardan başka din, dil, mantık ile ilgili Arapça yazılmış birçok risalesi vardır.

•    YAPITLAR: Şakâikü’n-Numâniye fî Ulemâi’d- Devle-ti’l-Osmâniye, (ö.s.), 1882, (İbn Hallikan’ın Vefeyatü’l-Ayân’mın kenarında);çevirisi, Hadâikü’ş-Şakâik, (ö.s.), 1853; M:vzû’âtü’l-Ulûm, (ö.s.),-1895, (yeni harflerle, 1975); Nevadirü’l-Ahbâr fî Menaktbi’l-Ahyâr; Risale fî llm-i Adâbü’l-Bahs.

•    KAYNAKLAR: F. Babinger, Osmanlı Tarih vazarları ve Eserleri 1982; B. Gönül (Necatigil), “İstanbul Kütüphanelerinde Al-Şakâik Al-Nu’mâniya Tercüme ve Zeyilleri”, Türkiyat Mecmuası, VII-VIII, Cüz 2, 1945; B. Tahir, Osmanlı Müellifleri, 1916.

Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi